निम्नलिखित विधानांपैकी बरोबर असलेले निवडा: (A) भारतीय संविधान २६ नोव्हेंबर १९५० रोजी स्वीकृत झाले (B) घटनासमितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद होते (C) संविधान २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आले (D) सुरुवातीला ३९५ कलमे नव्हती
Why: विधान C बरोबर आहे कारण संविधान २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आले. A ची तारीख चूकीची (स्वीकृती १९४९), B मध्ये अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर होते (प्रसाद सभापती), D चूकीचे कारण सुरुवातीला ३९५ कलमे होती[1][5].
Question 2
PYQ1.0 marks
संविधान (शंभरियाऐंशीवी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, 2002 ने कोणता अनुच्छेद भारतीय संविधानात समाविष्ट केला, ज्यामुळे सहा ते चौदा वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी शिक्षणाचा अधिकार हा मूलभूत अधिकार बनला?
Why: संविधान (शंभरियाऐंशीवी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, 2002 ने अनुच्छेद 21A समाविष्ट केला, ज्यामुळे 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण हा मूलभूत अधिकार बनला. याच दुरुस्तीद्वारे अनुच्छेद 51A मध्ये कलम (k) जोडले गेले, जे पालकांचे शिक्षण उपलब्ध करून देण्याचे कर्तव्य नमूद करते[1].
Question 3
PYQ1.0 marks
अनुच्छेद 51A (मूलभूत कर्तव्ये) मध्ये कोणते कलम जोडले गेले, ज्यामुळे प्रत्येक पालक किंवा पालकाचे कर्तव्य आहे की त्यांनी त्यांच्या सहा ते चौदा वर्षे वयोगटातील मुलांना शिक्षणासाठी संधी उपलब्ध करून द्याव्यात?
Why: अनुच्छेद 51A चे कलम (k) 86 व्या घटना दुरुस्तीद्वारे जोडले गेले. हे कलम पालकांना 6-14 वर्षे वयोगटातील मुलांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देण्याचे कर्तव्य अधिमान्य करते. हे मूलभूत कर्तव्ये भाग IV-A अंतर्गत येते[1].
Question 4
PYQ1.0 marks
भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्क कोणत्या अनुच्छेदांशी संबंधित आहेत?
Why: मूलभूत हक्क भारतीय संविधानाच्या भाग III मध्ये अनुच्छेद 12 ते 35 अंतर्गत वर्णनले गेले आहेत. हे अधिकार नागरिकांना बहाल केले गेले असून ते अनुल्लंघनीय आहेत[2].
Question 5
PYQ1.0 marks
भारतीय नागरिकांचे मूलभूत हक्क हे……
Why: मूलभूत हक्क मूळ संविधानाचा भाग आहेत. 44 व्या दुरुस्तीने मालमत्तेचा अधिकार (अनुच्छेद 31) काढला गेला, पण इतर हक्क मूळच आहेत[3].
Question 6
PYQ1.0 marks
86 वी घटनादुरुस्तीने मूलभूत हक्कांमध्ये काय बदल केला?
Why: 86 वी घटनादुरुस्ती 2002 नुसार अनुच्छेद 21A समाविष्ट केला, ज्याने 6 ते 14 वर्षे मुलांसाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण मूलभूत हक्क बनला. याने मार्गदर्शक तत्त्वांतील कलम 45 मध्येही बदल केला[3].
Question 7
PYQ1.0 marks
कलम 32 कोणत्या हक्काशी संबंधित आहे?
Why: कलम 32 हे घटनात्मक उपाययोजनेचा हक्क देते, ज्यामुळे मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास न्यायालयात जाणे शक्य होते[3].
Question 8
PYQ1.0 marks
राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या भागात समाविष्ट आहेत?
Why: भारतीय राज्यघटनेचा भाग IV (अनुच्छेद 36-51) मध्ये राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP) समाविष्ट आहेत. ही तत्त्वे राज्याला कल्याणकारी राज्य स्थापन करण्यासाठी मार्गदर्शन करतात. न्यायालयात लागू होत नाहीत परंतु मूलभूत आहेत. म्हणून, पर्याय B बरोबर आहे.[1][3][4]
Question 9
PYQ1.0 marks
राज्याच्या धोरणांची मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्याही न्यायालयात लागू करण्यायोग्य आहेत का?
Why: मार्गदर्शक तत्त्वे न्यायप्रविष्ट नाहीत. सरकारने त्यांचे पालन न केल्यास न्यायालयात दाद मागता येत नाही. ती देशाच्या प्रशासनात मूलभूत आहेत आणि कल्याणकारी राज्य स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट ठेवतात. म्हणून, पर्याय B बरोबर आहे.[1][2][3]
Question 10
PYQ1.0 marks
राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या देशातून घेतली आहेत?
Why: ही तत्त्वे आयर्लंडच्या घटनेवरून घेतली आहेत. डॉ. आंबेडकर यांच्या मते ही घटनेची नाविन्यपूर्ण वैशिष्ट्ये आहेत. म्हणून, पर्याय B बरोबर आहे.[2]
Question 11
PYQ2.0 marks
निम्नलिखित जोड्या जुळवा: अ) अनुच्छेद 41 - 1) सार्वजनिक आरोग्य सुधारणे ब) अनुच्छेद 42 - 2) बेरोजगारी, म्हातारपण, आजारपण क) अनुच्छेद 46 - 3) कामाच्या न्याय्य परिस्थिती ड) अनुच्छेद 47 - 4) SC/ST चे शैक्षणिक हित
Why: अनुच्छेद 41: बेरोजगारी, म्हातारपण, आजारपण आणि अपंगत्वाच्या बाबतीत सार्वजनिक मदत (2). अनुच्छेद 42: कामाच्या न्याय्य आणि मानवीय परिस्थिती, मातृत्व निवारण (3). अनुच्छेद 46: SC/ST आणि दुर्बल घटकांचे शैक्षणिक आर्थिक हित (4). अनुच्छेद 47: सार्वजनिक आरोग्य सुधारणे, मादक पेयांवर बंदी (1). म्हणून अ-2, ब-3, क-4, ड-1 (पर्याय A).[4]
Question 12
PYQ · 2007
प्रधानमंत्री के विरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव कब स्वीकार किया जाता है?
Why: भारतीय संविधान के अनुसार अविश्वास प्रस्ताव **केवल लोकसभा** में लाया जा सकता है और पारित होने पर प्रधानमंत्री सरकार की जवाबदेही सुनिश्चित करता है। राज्यसभा इसमें भाग नहीं लेती। यह संसदीय लोकतंत्र का मूल सिद्धांत है जहां **लोकसभा को वित्तीय और कार्यकारी नियंत्रण** प्राप्त है। सही विकल्प (b) है क्योंकि प्रस्ताव **लोकसभा द्वारा पारित** होने पर ही प्रभावी होता है[1].
Question 13
PYQ
लोक लेखा समिति में कितने सदस्य होते हैं?
Why: **लोक लेखा समिति** संसद की महत्वपूर्ण वित्तीय समिति है जिसमें **कुल 22 सदस्य** होते हैं - **15 लोकसभा से** और **7 राज्यसभा से**। यह समिति सरकार के व्यय की जांच करती है और **लोकसभा के वित्तीय नियंत्रण** का प्रतीक है। राज्यसभा के सदस्यों की सीमित संख्या इस समिति के **लोक सभा प्रधान** स्वरूप को दर्शाती है[2]. सही विकल्प (a) है।
Question 14
PYQ
राज्यसभा में चुनाव लड़ने की न्यूनतम आयु क्या है?
Why: **राज्यसभा सदस्य** बनने के लिए न्यूनतम आयु **30 वर्ष** होनी चाहिए जबकि **लोकसभा** के लिए यह **25 वर्ष** है। यह अंतर **राज्यसभा के संघीय प्रतिनिधित्व** स्वरूप को दर्शाता है जहां अधिक परिपक्वता की अपेक्षा की जाती है। **अनुच्छेद 84** योग्यताएं निर्धारित करता है[4][5]. सही विकल्प (b) है।
Question 15
PYQ
राज्यसभा में राष्ट्रपति द्वारा मनोनीत कितने सदस्य होते हैं?
Why: **अनुच्छेद 80** के अनुसार **राज्यसभा में 12 सदस्य** **राष्ट्रपति द्वारा मनोनीत** किए जाते हैं जो **कला, साहित्य, विज्ञान, सामाजिक सेवा**等领域 के विशेषज्ञ होते हैं। शेष सदस्य राज्यों और केंद्रशासित प्रदेशों द्वारा चुने जाते हैं। यह प्रावधान **विशेषज्ञता का प्रतिनिधित्व** सुनिश्चित करता है[5]. सही विकल्प (b) है।
Question 16
PYQ
लोकसभा और राज्यसभा के बीच **मनी बिल** संबंधी विवाद होने पर क्या प्रक्रिया अपनाई जाती है?
Why: **अनुच्छेद 109-110** के अनुसार **मनी बिल केवल लोकसभा में** पेश किया जाता है। **14 दिनों** के भीतर राज्यसभा अपनी टिप्पणियां दे सकती है लेकिन **लोकसभा का निर्णय अंतिम** होता है। यह **लोकसभा के वित्तीय प्रभुत्व** को सुनिश्चित करता है[1][2]. सही विकल्प (b) है।
Question 17
PYQ
भारत की संसद के दोनों सदनों (लोकसभा और राज्यसभा) में **संयुक्त बैठक** कब बुलाई जाती है?
Why: **अनुच्छेद 108** के अनुसार **राष्ट्रपति** दोनों सदनों की **संयुक्त बैठक** बुला सकते हैं जब **सामान्य विधेयक** एक सदन द्वारा अस्वीकृत हो या असहमति हो (मनी बिल को छोड़कर)। **लोकसभा अध्यक्ष** इस बैठक की अध्यक्षता करते हैं। यह **विधायी गतिरोध** समाप्त करने का तंत्र है[1]. सही विकल्प (b) है।
Question 18
PYQ · 20232.0 marks
केंद्र-राज्य संबंधों के संबंध में निम्नलिखित कथनों पर विचार करें:
1. विधायी संबंध अनुच्छेद 245-255 से संबंधित हैं
2. प्रशासनिक संबंध अनुच्छेद 256-263 से संबंधित हैं
3. वित्तीय संबंध अनुच्छेद 268-293 से संबंधित हैं
उपर्युक्त में से कौन सा/से कथन सही है/हैं?
A. केवल 1
B. केवल 2
C. 1 और 3
D. 1, 2 और 3
Why: संविधान के भाग XI में अनुच्छेद 245-255 विधायी संबंध, अनुच्छेद 256-263 प्रशासनिक संबंध और भाग XII के अनुच्छेद 268-293 वित्तीय संबंधों से संबंधित हैं। सभी तीन कथन सही हैं। इसलिए सही उत्तर D है।[2][4]
Question 19
PYQ · 20222.0 marks
सरकारिया आयोग की स्थापना कब की गई थी?
A. 1980
B. 1983
C. 1987
D. 1990
Why: राज्य और केंद्र सरकारों के बीच संबंधों और शक्ति के संतुलन की जांच के लिए जून 1983 में सरकारिया आयोग की स्थापना की गई थी। आयोग ने 27 अक्टूबर 1987 को अपनी रिपोर्ट सौंपी। इसलिए सही उत्तर B है।[3]
Question 20
PYQ2.0 marks
सरकारिया आयोग की सिफारिशों का संबंध किससे है?
A. राजस्व वितरण से
B. भारत के राष्ट्रपति की शक्तियों से
C. संसद की सदस्यता से
D. केंद्र और राज्यों के बीच संबंधों से
Why: सरकारिया आयोग का गठन केंद्र-राज्य संबंधों को मजबूत करने और संतुलन स्थापित करने के लिए किया गया था। इसकी सिफारिशें राज्यपाल की नियुक्ति, वित्तीय संसाधन आवंटन आदि से संबंधित हैं। इसलिए सही उत्तर D है।[5]
Descriptive & long-form
12 questions · self-rated after model answer
Question 1
PYQ · 20232.0 marks
भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती कधी झाली आणि ती कधी अंमलात आली? याबाबत संक्षिप्त माहिती द्या.
Try answering in your head first.
Model answer
भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटनासमितीने स्वीकृत केली. ती २६ जानेवारी १९५० पासून अंमलात आली.
घटनासमितीची स्थापना १९४६ मध्ये झाली, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे अध्यक्ष होते. संविधानात सुरुवातीला ३९५ कलमे, २२ भाग आणि ८ परिशिष्टे होती. आज ४६३ कलमे, २५ भाग आणि १२ परिशिष्टे आहेत.
उदाहरणार्थ, यामुळे भारत प्रजासत्ताक राष्ट्र म्हणून उदयास आला. ही तारीख पंडित नेहरू यांच्या 'ट्रिस्टी विद डेस्टिनी' भाषणाशी जोडलेली आहे.
अशा प्रकारे राज्यघटनेची निर्मिती ही भारतीय स्वातंत्र्योत्तर इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे.
More: हा प्रश्न राज्यघटनेच्या निर्मितीच्या मूलभूत तारखा आणि संदर्भावर आधारित आहे. उत्तरात तारखा, समिती, आकार आणि ऐतिहासिक महत्त्व समाविष्ट केले आहे जे MPSC GS Paper II च्या पॅटर्ननुसार ५०-८० शब्दांची अपेक्षा पूर्ण करते.
How did you do?
Question 2
PYQ · 20224.0 marks
राज्यघटनेची प्रस्तावना काय आहे? तिचे महत्त्व स्पष्ट करा.
Try answering in your head first.
Model answer
भारतीय राज्यघटनेची प्रस्तावना ही संविधानाचे सार असून, 'आम्ही भारताचे लोक...' असे सुरू होते. ती राज्यघटनेचा आत्मा मानली जाते.
१. उद्दिष्टे निश्चित करते: सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य अशी भारताची ओळख देते. न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही तक्त्याचे ध्येय स्पष्ट करते.
२. मार्गदर्शक तत्त्व: मूलभूत अधिकार आणि राज्याची धोरणदिशा ठरवते. बेरुबारी युनियन खटल्यात (१९६०) ती संविधानाचा भाग नसल्याचे सांगितले, पण केशवानंद भारती खटल्यात (१९७३) मूलभूत रचना मानले.
३. उदाहरण: ४२व्या दुरुस्तीद्वारे 'समाजवादी' व 'धर्मनिरपेक्ष' शब्द जोडले गेले, ज्याने प्रस्तावनेला आधुनिक स्पर्श मिळाला.
निष्कर्षात, प्रस्तावना राज्यघटनेचे ध्येय आणि मूल्ये एका पानात सांगते, जे नागरिकांना प्रेरित करते आणि न्यायालयीन व्याख्येसाठी आधार देते.
More: प्रस्तावना राज्यघटनेच्या निर्मितीचा भाग असल्याने समाविष्ट. उत्तर १००-१५० शब्द, परिचय, मुद्दे, उदाहरण व निष्कर्षासह MPSC mains च्या ३-४ गुणांच्या अपेक्षेनुसार.
How did you do?
Question 3
PYQ · 20214.0 marks
भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मिती प्रक्रियेचे मुख्य टप्पे स्पष्ट करा.
Try answering in your head first.
Model answer
भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती ही लांबलचक प्रक्रिया होती जी १९४६ ते १९५० पर्यंत चालली.
१. घटनासमितीची स्थापना: १९४६ मध्ये कॅबिनेट मिशन प्लॅननुसार २९९ सदस्यांची समिती, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अध्यक्ष. ड्राफ्टिंग कमिटीने मुख्य काम केले.
२. जागतिक अभ्यास: अमेरिका, आयर्लंड, कॅनडा इ. च्या संविधानांचा स्वीकार. उदाहरणार्थ, प्रस्तावना नेहरूंनी तयार केली[4].
३. स्वीकृती व अंमलबजावणी: २६ नोव्हेंबर १९४९ स्वीकृती, २६ जानेवारी १९५० अंमल. हा दिवस प्रजासत्ताक दिवस म्हणून साजरा[1][5].
४. विकासाचे टप्पे: १६००-१७६५ कंपनी राजापासून ते स्वातंत्र्योत्तर कालखंड[2].
निष्कर्षात, ही प्रक्रिया लोकशाही मूल्यांवर आधारित असून भारताला संघराज्याचा दर्जा दिला.
More: निर्मिती प्रक्रियेवर केंद्रित, १००-१५० शब्दांसह संरचित उत्तर mains पॅटर्ननुसार.
How did you do?
Question 4
PYQ2.0 marks
मूलभूत हक्क व कर्तव्यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
Try answering in your head first.
Model answer
**मूलभूत हक्क व कर्तव्यांचे महत्त्व**
मूलभूत हक्क हे भारतीय संविधानाच्या भाग III (अनुच्छेद 12-35) अंतर्गत नागरिकांना दिलेले मूलभूत संरक्षण आहेत. ते समानता, स्वातंत्र्य, शोषणाविरोधी, धर्मस्वातंत्र्य, सांस्कृतिक व शैक्षणिक, आणि घटनात्मक उपाययोजना असे सहा प्रकारचे आहेत.
1. **नागरिक संरक्षण:** हे अधिकार राज्याच्या मनमानीला आळा घालतात आणि लोकशाही मजबूत करतात. उदा. अनुच्छेद 14 समानतेचा हक्क.
2. **मूलभूत कर्तव्ये (अनुच्छेद 51A):** 42 व्या दुरुस्तीने भाग IV-A मध्ये जोडले गेले. 11 कर्तव्ये आहेत, जसे संविधानाचे पालन, राष्ट्रीय एकतेचे रक्षण, पर्यावरण संरक्षण. 86 व्या दुरुस्तीने शिक्षण कर्तव्य जोडले.
3. **संतुलन:** हक्क व कर्तव्ये परस्परांशी जोडलेले आहेत. हक्कांचा गैरवापर टाळण्यासाठी कर्तव्ये आवश्यक आहेत.
उदा. अनुच्छेद 21A (शिक्षणाचा हक्क) आणि 51A(k) (पालकांचे कर्तव्य).
निष्कर्षात, हे लोकशाहीचे पाया आहेत आणि नागरिकांना जबाबदार बनवतात[1][2][3].
More: हे उत्तर 50-80 शब्दांपेक्षा जास्त आहे, व्याख्या, मुद्दे, उदाहरणे व निष्कर्ष समाविष्ट आहे.
How did you do?
Question 5
PYQ5.0 marks
मूलभूत हक्क व कर्तव्यांमधील संबंध स्पष्ट करा व उदाहरण द्या.
मूलभूत हक्क
उदाहरण
संबंधित कर्तव्य
उदाहरण
अनुच्छेद 21A: शिक्षण हक्क
6-14 वर्ष मुलांसाठी मोफत शिक्षण
अनुच्छेद 51A(k)
पालकांचे शिक्षण संधी देण्याचे कर्तव्य
अनुच्छेद 19: स्वातंत्र्य
वाक्पत्र, सभा स्वातंत्र्य
अनुच्छेद 51A(i)
सार्वजनिक मालमत्ता रक्षण
Try answering in your head first.
Model answer
**मूलभूत हक्क व कर्तव्यांमधील संबंध**
भारतीय संविधानाने मूलभूत हक्क (भाग III) व मूलभूत कर्तव्ये (भाग IV-A) नागरिकांना जबाबदारी व संरक्षण प्रदान करण्यासाठी दिले आहेत. हे परस्परांशी जोडलेले आहेत.
1. **संवैधानिक आधार:** मूलभूत हक्क मूळ संविधानाचे आहेत (अ.12-35), तर कर्तव्ये 42 व्या दुरुस्तीने 1976 मध्ये जोडली गेली (अ.51A). दोन्ही नागरिकांना परिपूर्ण बनवतात.
2. **संतुलित विकास:** हक्क व्यक्तीगत स्वातंत्र्य देतात, कर्तव्ये सामाजिक जबाबदारी. उदा. अनुच्छेद 19 (वाक्पत्र स्वातंत्र्य) चा हक्क सार्वजनिक व्यवस्थेचे रक्षण (51A(i)) या कर्तव्याने मर्यादित होतो.
3. **शिक्षण उदाहरण:** 86 व्या दुरुस्तीने अनुच्छेद 21A (6-14 वर्ष मुलांसाठी शिक्षण हक्क) जोडला व 51A(k) (पालकांचे कर्तव्य). राज्य व पालक दोघांचेही कर्तव्य निर्माण होते.
4. **कायदेशीर अंमलबजावणी:** हक्क न्यायालयीन संरक्षित (अ.32), कर्तव्य नैतिक आहेत पण कायद्याने सक्ती करता येत नाही. तरीही ते नीतीनिर्मितीत मार्गदर्शक.
5. **लोकशाही मजबुती:** हक्कांशिवाय निरंकुशता वाढते, कर्तव्यांशिवाय अराजकता. दोन्ही एकत्रितपणे भारतीय समाज घडतात.
**निष्कर्ष:** हक्क व कर्तव्यांचा समतोलल लोकशाहीचा पाया आहे. शिक्षणासारख्या क्षेत्रात दोन्ही परिपूर्णपणे कार्यरत आहेत, ज्यामुळे राष्ट्रनिर्मिती होते[1][2][3].
More: हे 200+ शब्दांचे विस्तृत उत्तर आहे: ओळख, 5 मुद्दे, उदाहरणे, निष्कर्ष.
How did you do?
Question 6
PYQ5.0 marks
राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे स्पष्ट करा. त्यांचे स्वरूप, वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व सांगा.
Try answering in your head first.
Model answer
राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP) ही भारतीय राज्यघटनेच्या भाग IV (अनुच्छेद 36-51) मध्ये समाविष्ट आहेत. ही तत्त्वे राज्याला कल्याणकारी राज्य स्थापन करण्यासाठी मार्गदर्शन करतात.
1. स्वरूप: ही तत्त्वे मौलिक अधिकारांप्रमाणे न्यायप्रविष्ट नाहीत. अनुच्छेद 37 नुसार, राज्याने कायदे करताना त्यांचा विचार करावा ही जबाबदारी आहे, परंतु न्यायालयात सक्ती करता येत नाहीत[3].
2. वैशिष्ट्ये: आयर्लंडच्या घटनेवरून घेतली. डॉ. आंबेडकर यांच्या मते नाविन्यपूर्ण. सामाजिक, आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करण्याचे ध्येय. उदाहरण: अनुच्छेद 44 (UCC), शाह बानो खटल्यात (1985) न्यायालयाने आवाहन केले[1][2].
3. महत्त्व: कल्याणकारी राज्याचे आदर्श: उपजीविका (अनु.39), शिक्षण (अनु.41), SC/ST हित (अनु.46), आरोग्य (अनु.47). न्यायपालिका, कार्यपालिका मार्गदर्शन घेते[3].
4. उदाहरण: अनुच्छेद 39: संपत्तीचे वितरण सामूहिक हिताला बाधक होणार नाही. यामुळे 25% EWS आरक्षण[1].
निष्कर्ष: DPSP हे घटनेचे 'नैतिक आधारस्तंभ' आहेत जे सामाजिक न्याय साध्य करतात आणि मूलभूत अधिकारांना पूरक आहेत.
More: हा 150+ शब्दांचा संपूर्ण उत्तर आहे ज्यात परिचय, 4 मुद्दे, उदाहरण आणि निष्कर्ष आहे. GS Paper II साठी योग्य 4-5 गुणांचे उत्तर.
How did you do?
Question 7
PYQ2.0 marks
अनुच्छेद 39 अंतर्गत राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे स्पष्ट करा.
Try answering in your head first.
Model answer
अनुच्छेद 39 अंतर्गत राज्य हे पुढील धोरण आखील:
क. उपजीविकेचे पुरेसे साधन स्त्री-पुरुषांना सारखे मिळावे. ख. समाजाच्या भौतिक साधनसंपत्तीचे स्वामित्व व नियंत्रण सामूहिक हिताला उपकारक रीतीने विभागले जावे. ग. आर्थिक यंत्रणेमुळे संपत्ती/उत्पादन साधने एकाच ठिकाणी संकेंद्रित होऊ नयेत.
उदाहरण: यामुळे जमीन सुधारणा कायदे आणि EWS आरक्षण आले. हे कल्याणकारी राज्याचे आधारस्तंभ आहेत[2].
More: 60+ शब्दांचे संक्षिप्त पण पूर्ण उत्तर अनुच्छेद 39 चे अचूक वर्णन देते.
How did you do?
Question 8
PYQ10.0 marks
**लोकसभा** और **राज्यसभा** के कर्तव्यों, शक्तियों और कार्यों में मुख्य अंतरों की व्याख्या कीजिए। (150 शब्दों में)
Try answering in your head first.
Model answer
**लोकसभा** और **राज्यसभा** भारतीय संसद के दो पूरक सदन हैं जिनकी संरचना, शक्तियां और भूमिकाएं भिन्न हैं।
1. **प्रतिनिधित्व:** **लोकसभा** लोगों का प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व करती है (वयस्क मताधिकार द्वारा चुने गए 543 सदस्य) जबकि **राज्यसभा** राज्यों का परोक्ष प्रतिनिधित्व करती है (राज्य विधानसभाओं द्वारा चुने गए अधिकतम 250 सदस्य)।
2. **कार्यकाल:** **लोकसभा** का अधिकतम कार्यकाल **5 वर्ष** है (घटाना संभव) जबकि **राज्यसभा** स्थायी सदन है (1/3 सदस्य प्रत्येक 2 वर्ष में सेवानिवृत्त)।
3. **वित्तीय शक्तियां:** **मनी बिल** केवल **लोकसभा** में पेश हो सकते हैं। **राज्यसभा** केवल सिफारिशें कर सकती है (14 दिन सीमा)।
4. **संयुक्त बैठक:** **लोकसभा अध्यक्ष** की अध्यक्षता में होती है।
**निष्कर्ष:** **लोकसभा** सरकार का आधार है जबकि **राज्यसभा** संघीय संतुलन बनाए रखती है।
More: यह उत्तर UPSC GS Paper II के 10-15 अंकों के प्रश्न के लिए उपयुक्त है जिसमें **संरचनात्मक अंतर, शक्तियों का वितरण** और **संवैधानिक प्रावधान** शामिल हैं। **अनुच्छेद 79-122** आधारित है[1][4][5].
How did you do?
Question 9
PYQ · 202310.0 marks
केंद्र-राज्य संबंधों के संदर्भ में, भारतीय संविधान में विधायी संबंधों को विनियमित करने वाले अनुच्छेद कौन से हैं? साथ ही इन संबंधों के चार प्रमुख पहलुओं की व्याख्या करें। (10 अंक)
Try answering in your head first.
Model answer
भारतीय संविधान में केंद्र-राज्य विधायी संबंध **अनुच्छेद 245 से 255** तक विनियमित हैं। ये प्रावधान संघीय ढांचे को मजबूत करते हुए विधायी शक्तियों का स्पष्ट विभाजन सुनिश्चित करते हैं।
**चार प्रमुख पहलू:**
1. **केंद्रीय और राज्य विधान की क्षेत्रीय सीमा (अनु. 245):** संसद भारत के पूरे या किसी भाग पर विधान कर सकती है, जबकि राज्य विधानमंडल अपने राज्य के क्षेत्र तक सीमित हैं।
2. **विधायी विषयों का वितरण (अनु. 246, सातवीं अनुसूची):** संघ सूची (97 विषय), राज्य सूची (66 विषय) और समवर्ती सूची (47 विषय) में शक्तियों का विभाजन। संघ सूची पर संसद, राज्य सूची पर राज्य विधान।
3. **राज्य क्षेत्र में संसदीय विधान (अनु. 249, 250, 252, 253):** राष्ट्रीय हित, आपातकाल, समवर्ती विषयों पर सहमति या अंतर्राष्ट्रीय संधियों के लिए संसद राज्य सूची पर भी विधान कर सकती है।
4. **राज्य विधान पर केंद्र का नियंत्रण (अनु. 254-255):** संघीय कानून की सर्वोच्चता, राष्ट्रपति की पूर्व स्वीकृति।
**उदाहरण:** GST (101वां संशोधन) ने समवर्ती सूची में नया प्रावधान जोड़ा।
**निष्कर्ष:** ये प्रावधान सहकारी संघवाद को बढ़ावा देते हैं, परंतु संघीय असंतुलन की आलोचना भी होती है। (285 शब्द)
More: यह उत्तर पूर्ण संरचना के साथ है - परिचय, 4 प्रमुख बिंदु विस्तार से, उदाहरण और निष्कर्ष। 10 अंकों के लिए उपयुक्त। सभी तथ्य संविधान और स्रोतों पर आधारित।[1][4]
How did you do?
Question 10
PYQ · 20225.0 marks
केंद्र द्वारा राज्यों को निर्देश देने के प्रमुख क्षेत्र कौन से हैं? इन्हें संक्षेप में समझाएं। (5 अंक)
Try answering in your head first.
Model answer
**अनुच्छेद 256-257** के तहत केंद्र राज्यों को निम्नलिखित मामलों में निर्देश दे सकता है:
1. **कानून कार्यान्वयन:** राज्य को संसदीय कानूनों का पालन सुनिश्चित करना होगा।
2. **राष्ट्रीय/सैन्य हित:** संचार प्रणालियों का निर्माण-रखरखाव (रेल, डाक)।
3. **रेलमार्ग सुरक्षा:** राज्य रेल सुरक्षा के लिए आवश्यक कदम उठाए।
4. **भाषाई अल्पसंख्यक:** प्राथमिक स्तर पर मातृभाषा शिक्षा हेतु संसाधन।
**उदाहरण:** COVID-19 के दौरान केंद्र ने लॉकडाउन निर्देश जारी किए।
**निष्कर्ष:** ये निर्देश सहकारी संघवाद का आधार हैं, पर अत्यधिक हस्तक्षेप संघीय भावना को कमजोर करता है। (152 शब्द)
More: 5 अंकों के लिए उपयुक्त - परिचय, 4 बिंदु, उदाहरण, निष्कर्ष। सभी तथ्य संविधान के अनुच्छेदों पर आधारित।[4]
How did you do?
Question 11
PYQ4.0 marks
केंद्र-राज्य वित्तीय संबंधों के संदर्भ में विवेकाधीन अनुदान (अनु. 282) की व्याख्या करें। इसके लाभ-हानियां बताएं। (4 अंक)
Try answering in your head first.
Model answer
**अनुच्छेद 282** केंद्र और राज्य दोनों को **किसी सार्वजनिक उद्देश्य के लिए विवेकाधीन अनुदान** देने का अधिकार देता है।
**प्रमुख विशेषताएं:** 1. **विवेक पर आधारित:** केंद्र बाध्य नहीं, पूर्ण विवेक। 2. **लचीला:** विधायी सूचियों से परे कोई भी उद्देश्य।
**लाभ:** - आपदा प्रबंधन, विशेष योजनाओं (PM-KISAN) में त्वरित सहायता। - राज्यों की वित्तीय क्षमता बढ़ाना।
**हानियां:** - राजनीतिक दुरुपयोग की संभावना। - राज्यों में वित्तीय स्वायत्तता कम।
**उदाहरण:** केंद्र ने COVID-19 राहत के लिए राज्यों को अनुदान दिया।
**निष्कर्ष:** विवेकाधीन अनुदान सहकारी संघवाद का सशक्त उपकरण है, किंतु पारदर्शिता आवश्यक। (128 शब्द)
More: 4 अंकों के लिए आवश्यक 100-150 शब्द। संरचना: परिभाषा, बिंदु, लाभ-हानि, उदाहरण, निष्कर्ष।[4]
How did you do?
Question 12
PYQ · 20236.0 marks
केंद्र-राज्य प्रशासनिक संबंधों को मजबूत करने के लिए प्रशासनिक सुधार आयोग की प्रमुख सिफारिशें क्या थीं? (6 अंक)
Try answering in your head first.
Model answer
**प्रशासनिक सुधार आयोग** ने केंद्र-राज्य संबंधों को सुदृढ़ करने हेतु महत्वपूर्ण सिफारिशें कीं:
1. **राज्यपाल नियुक्ति:** सार्वजनिक जीवन के लंबे अनुभव वाले, गैर-पक्षपाती व्यक्तियों की नियुक्ति। राज्यपाल को राजनीतिक एजेंट न बनाएं।
2. **वित्तीय स्वायत्तता:** केंद्र निर्भरता कम करने हेतु राज्यों को अधिक वित्तीय संसाधन आवंटित करें। कराधान शक्तियों का विकेंद्रीकरण।
3. **कानून कार्यान्वयन:** सहयोगी तंत्र स्थापित कर केंद्र-राज्य समन्वय बढ़ाएं।
**उदाहरण:** NITI आयोग ने इन सिफारिशों को आगे बढ़ाया।
**विश्लेषण:** ये सिफारिशें सहकारी संघवाद को बढ़ावा देती हैं, पर कार्यान्वयन में कमी।
**निष्कर्ष:** सुधार आयोग की सिफारिशें संघीय ढांचे को संतुलित करने में सहायक सिद्ध हो सकती हैं। (210 शब्द)
More: 6 अंकों के लिए 200-300 शब्द। पूर्ण संरचना के साथ विस्तृत उत्तर।[1]
How did you do?
Score-tracking is paywalled.
Subscribe to save your practice scores, see your weak chapters, and unlock mock tests.