स्वातंत्र्यलढा

Question 1

PYQ 1.0 marks

शिवाजी का राज्याभिषेक कब और कहाँ हुआ था?

A 6 जून 1674, रायगढ़ किले B 15 जून 1674, पुणे C 1 अप्रैल 1674, सतारा D 12 जून 1676, रायगढ़ किले

Why: शिवाजी को औपचारिक रूप से 6 जून, 1674 को रायगढ़ किले में छत्रपति के रूप में ताज पहनाया गया था। यह राज्याभिषेक मुगल और बीजापुर शासकों से स्वतंत्र मराठा संप्रभुता का प्रतीक था और हिंदवी स्वराज्य की स्थापना को चिह्नित करता था। विकल्प A सही है।[3]

Question 2

PYQ 1.0 marks

मराठा साम्राज्य का अन्त कब हुआ?

A 1818 में, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा पेशवा बाजीराव द्वितीय की हार के बाद B 1761 में, पानीपत के तीसरे युद्ध के बाद C 1707 में, औरंगजेब की मृत्यु के बाद D 1674 में, शिवाजी के राज्याभिषेक के बाद

Why: 1818 में ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा पेशवा बाजीराव द्वितीय की हार के बाद मराठा साम्राज्य का अन्त हो गया। तीसरे आंग्ल-मराठा युद्ध की उनकी पराजय ने मराठा सत्ता के अंत का संकेत दिया और अंग्रेजों को महाराष्ट्र पर पूर्ण नियंत्रण प्राप्त करने में सक्षम बनाया। विकल्प A सही है।[1][2]

Question 3

PYQ 1.0 marks

शिवाजी ने अपना प्रथम किला कौन सा जीता था?

A तोरणा B राजगढ़ C सिंहगढ़ D प्रतापगढ़

Why: शिवाजी ने 1645 में फोर्ट तोरणा जीता था, जो मराठा साम्राज्य का विस्तार शुरू करने का प्रारंभिक बिंदु था। यह बीजापुर सल्तनत से लोगों को मुक्त करने के उनके अभियान की शुरुआत थी और इसके बाद अन्य किलों को जीतकर विस्तार जारी रहा। विकल्प A सही है।[1]

Question 4

PYQ 1.0 marks

नारायण राव की हत्या किसने की और कब?

A गार्डी गार्ड द्वारा, 30 अगस्त 1773 B रघुनाथ राव द्वारा, 18 नवंबर 1772 C नाना फडनवीस द्वारा, 1772 D माधव राव द्वारा, 1773

Why: नारायण राव की हत्या गार्डी गार्ड द्वारा 30 अगस्त 1773 को की गई। यह घटना मराठा इतिहास में महत्वपूर्ण है क्योंकि इससे आंतरिक कलह बढ़ा। विकल्प A सही है।[1]

Question 5

PYQ 1.0 marks

निम्नलिखित पेशवाओं को आरोही कालक्रमानुसार क्रमानुसार व्यवस्थित कीजिए:
1. बाजीराव प्रथम
2. बालाजी विश्वनाथ
3. बालाजी बाजीराव
4. माधवराव प्रथम

A 2-1-4-3 B 2-1-3-4 C 1-2-3-4 D 3-4-1-2

Why: पेशवाओं का सही कालानुक्रमिक क्रम इस प्रकार है:
1. बालाजी विश्वनाथ (1713-1720): शाहू महाराज द्वारा पेशवा नियुक्त।
2. बाजीराव प्रथम (1720-1740): विस्तारवादी नीति, निजाम पर विजय।
3. बालाजी बाजीराव (नानासाहेब) (1740-1761): पानिपत तृतीय युद्ध।
4. माधवराव प्रथम (1761-1772): पेशवा शक्ति पुनर्स्थापना।
विकल्प B (2-1-3-4) सही है।[7]

Question 6

PYQ 1.0 marks

पेशवा बाजीराव प्रथम ने किस वर्ष निजाम को पालखेड़ा के मैदान में पराजित किया?

A 1720 B 1728 C 1737 D 1740

Why: बाजीराव प्रथम ने 1728 ई. में नासिक के पालखेड़ा मैदान में हैदराबाद के निजाम को पराजित किया। यह मराठा विस्तार की महत्वपूर्ण घटना थी। विकल्प B सही है।[1][4]

Question 7

PYQ 2.0 marks

निम्नलिखित घटनाओं को कालक्रमानुसार व्यवस्थित कीजिए:
1. राक्षस भुवन का युद्ध
2. टीपू सुल्तान की मृत्यु
3. माधवराव पेशवा की मृत्यु
4. पानीपत का युद्ध
5. बुराड़ी घाट की लड़ाई

A 3-4-5-1-2 B 4-3-5-1-2 C 1-3-4-5-2 D 5-4-3-1-2

Why: सही कालक्रम:
1. पानीपत का तृतीय युद्ध (1761)
2. माधवराव पेशवा की मृत्यु (1772)
3. बुराड़ी घाट की लड़ाई (1803)
4. राक्षस भुवन का युद्ध (1818)
5. टीपू सुल्तान की मृत्यु (1799)
विकल्प B (4-3-5-1-2) सही क्रम दर्शाता है।[8]

Question 8

PYQ 1.0 marks

ईस्ट इंडिया कंपनी ने दिल्ली पर कब नियंत्रण किया?

A 1757 में प्लासी के युद्ध के बाद B 1764 में बक्सर युद्ध तथा 1765 में इलाहाबाद की संधि के बाद C 1775 में बारह साल के युद्ध के बाद D 1781 में पानीपत के युद्ध के बाद

Why: ईस्ट इंडिया कंपनी ने 1764 में बक्सर के युद्ध में जीत हासिल की और 1765 में इलाहाबाद की संधि के माध्यम से दिल्ली सहित विशाल क्षेत्रों पर अपना नियंत्रण स्थापित किया। यह संधि कंपनी के भारतीय विस्तार का एक महत्वपूर्ण मोड़ थी।

Question 9

PYQ 1.0 marks

ईस्ट इंडिया कंपनी के शासन को भारत से समाप्त कर क्राउन का सीधा शासन कब आरंभ किया गया?

A 1857 के विद्रोह के तुरंत बाद B 1857 के विद्रोह के बाद 1858 में C 1857 के विद्रोह के बाद 1861 में D 1857 के विद्रोह के बाद 1865 में

Why: 1857 के महान विद्रोह के बाद, ब्रिटिश सरकार ने 1861 में कंपनी के शासन को समाप्त करके ब्रिटिश क्राउन का सीधा और व्यक्तिगत शासन भारत पर स्थापित किया। इसके साथ ही भारत ब्रिटिश साम्राज्य का एक सीधा अधीनस्थ क्षेत्र बन गया।

Question 10

PYQ 1.0 marks

लॉर्ड डलहौजी ने किस नीति को लागू करके भारतीय राज्यों को अंग्रेजी नियंत्रण में लाया?

A सहायक संधि नीति B व्यपगत का सिद्धांत (डॉक्ट्रिन ऑफ़ लैप्स) C सांस्कृतिक आत्मसात नीति D आर्थिक निर्भरता नीति

Why: लॉर्ड डलहौजी (1848-1856) ने व्यपगत का सिद्धांत (डॉक्ट्रिन ऑफ़ लैप्स) को लागू किया। इस नीति के तहत, यदि किसी भारतीय राज्य के शासक के पास प्रत्यक्ष पुरुष उत्तराधिकारी नहीं होता था, तो ब्रिटिश सरकार उस राज्य को अपने अधीन कर लेती थी। इस नीति ने सातारा, झांसी, नागपुर और अवध जैसे महत्वपूर्ण राज्यों को अंग्रेजी नियंत्रण में ला दिया।

Question 11

PYQ 1.0 marks

झांसी पर ब्रिटिश नियंत्रण कब स्थापित हुआ?

A 1804 में B 1828 में C 1848 में D 1853 में

Why: झांसी 1728 से 1804 तक पेशवाओं के अधीन था। 1732 में यह मराठों के अधीन हो गया और अंततः 1853 में अंग्रेजों द्वारा अधिग्रहीत कर लिया गया। यह अधिग्रहण डॉक्ट्रिन ऑफ़ लैप्स के तहत हुआ था।

Question 12

PYQ 1.0 marks

भारतीय उपमहाद्वीप पर ब्रिटिश 'क्राउन रूल' या 'प्रत्यक्ष नियम' कब तक बना रहा?

A 1757 से 1947 तक B 1858 से 1947 तक C 1861 से 1947 तक D 1876 से 1947 तक

Why: भारतीय उपमहाद्वीप पर ब्रिटिश 'क्राउन रूल' या 'प्रत्यक्ष नियम' 1858 से 1947 तक बना रहा। 1857 के विद्रोह के बाद औपचारिक रूप से स्थापित यह शासन भारत की स्वतंत्रता तक जारी रहा। इस अवधि में ब्रिटिश नियंत्रण वाले क्षेत्र को ब्रिटिश भारत कहा जाता था।

Question 13

PYQ 1.0 marks

औरंगजेब ने ईस्ट इंडिया कंपनी को व्यापार के लिए क्या अनुमति दी?

A एक सैन्य शक्ति के रूप में मान्यता B बंगाल में व्यापार के लिए एक फरमान C पूरे भारत में शासन करने की अनुमति D कर संग्रह करने का अधिकार

Why: 1667 में औरंगजेब ने ईस्ट इंडिया कंपनी को बंगाल में व्यापार के लिए एक फरमान दिया। यह निर्णय कंपनी के भारतीय विस्तार का एक प्रारंभिक चरण था। इसके बाद 1691 में कंपनी को 3,000 रुपये प्रति वर्ष के भुगतान के बदले बंगाल में अपना व्यापार जारी रखने का शाही आदेश मिला।

Question 14

PYQ 1.0 marks

मुगल बादशाह फर्रुखसियर द्वारा कंपनी को दिया गया फरमान कहलाता था?

A सनद पत्र B हबीब नामा C मैग्ना कार्टा D पट्टा पत्र

Why: 1717 में मुगल बादशाह फर्रुखसियर ने कंपनी को एक महत्वपूर्ण फरमान जारी किया, जिसे 'मैग्ना कार्टा' कहा जाता था। इस फरमान के माध्यम से कंपनी को बड़ी संख्या में व्यापार रियायतें मिलीं, जिससे इसकी शक्ति और प्रभाव में कमी होने लगी। यह कंपनी के विस्तार का एक महत्वपूर्ण चरण था।

Question 15

PYQ 1.0 marks

संस्कृतीकरण की प्रक्रिया में निम्नलिखित में से कौन-सा कारक सबसे महत्वपूर्ण है?

A. धार्मिक विश्वास
B. आर्थिक
C. राजनीतिक शक्ति
D. सांस्कृतिक परंपराएँ

A धार्मिक विश्वास B आर्थिक C राजनीतिक शक्ति D सांस्कृतिक परंपराएँ

Why: श्रीनिवास ने कहा कि संस्कृतीकरण आमतौर पर तभी संभव होता है जब संबंधित समूह में राजनीतिक या आर्थिक सुधार हो। आर्थिक उन्नति किसी समूह को उच्च जातियों से जुड़ी प्रथाओं को अपनाने के लिए आवश्यक संसाधन और अवसर प्रदान करती है। इसलिए सही उत्तर आर्थिक है, जो विकल्प B है。[1]

Question 16

PYQ 1.0 marks

विल्फ्रेडो पैरेटो किस सिद्धांत के लिए प्रसिद्ध हैं जो सामाजिक परिवर्तन से संबंधित है?

A. कार्यात्मक सिद्धांत
B. कुलीन वर्ग का संचलन
C. संरचनात्मक सिद्धांत
D. संघर्ष सिद्धांत

A कार्यात्मक सिद्धांत B कुलीन वर्ग का संचलन C संरचनात्मक सिद्धांत D संघर्ष सिद्धांत

Why: विल्फ्रेडो पैरेटो, एक इतालवी समाजशास्त्री और अर्थशास्त्री ने, कुलीन वर्ग के संचलन को सामाजिक परिवर्तन के एक प्रेरक बल के रूप में केंद्रित सिद्धांत का प्रस्ताव रखा। यह सिद्धांत कुलीन वर्ग के चक्रण पर आधारित है। इसलिए सही उत्तर B है。[1]

Question 17

PYQ 1.0 marks

असहयोग आंदोलन कशामुळे बंद पडले?

A चौरी-चौरा हिंसाचार B साइमन कमिशन C नेहरू अहिंसा D खिलाफत आंदोलन

Why: असहयोग आंदोलन ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी चौरी-चौरा (गोरखपुर) येथील हिंसक घटनेमुळे बंद पडले. पोलिस ठाण्यातील २२ पोलिस जळून मरण पावले. गांधीजींनी हिंसाचाराला आह्वान देऊन आंदोलन मागे घेतले. हा UPPSC LT Grade GS मॉक टेस्टमधील प्रश्न आहे[6].

Question 18

PYQ 1.0 marks

२६ जानेवारीला स्वातंत्र्य दिवस कशामुळे साजरा केला गेला?

A 1929 B 1930 C 1931 D 1942

Why: लाहोर अधिवेशनात (१९२९) पूर्ण स्वराज्याची मागणी करून २६ जानेवारी १९३० रोजी पहिला स्वातंत्र्य दिवस साजरा केला गेला. हा UPPSC LT Grade GS मॉक टेस्टमधील प्रश्न आहे[6].

Question 19

PYQ 1.0 marks

भारताला अंग्रेजांपासून स्वातंत्र्य कधी मिळाले?

A 14 ऑगस्ट 1947 B 15 ऑगस्ट 1947 C 16 ऑगस्ट 1947 D 17 ऑगस्ट 1947

Why: १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला अंग्रेजांपासून स्वातंत्र्य मिळाले. याच दिवशी पंडित नेहरू यांनी लाल किल्ल्यावरून 'ट्रिस्ट विद डेस्टिनी' भाषण दिले[4].

Question 20

PYQ · 2021 1.0 marks

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती _______ रोजी झाली.

A १ मे १९६० B १५ ऑगस्ट १९४७ C २६ जानेवारी १९५० D १ नोव्हेंबर १९५६

Why: महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती १ मे १९६० रोजी झाली. संयुक्त महाराष्ट्र समितीच्या आंदोलनानंतर बॉम्बे राज्याचे विभाजन करून मराठी भाषिक प्रदेशाचे महाराष्ट्र राज्य आणि गुजराती भाषिक प्रदेशाचे गुजरात राज्य निर्माण झाले. यामुळे पर्याय A योग्य आहे[1][4].

Question 21

PYQ · 2019 1.0 marks

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती कधी झाली?

A १९५६ B १९६० C १९६५ D १९७०

Why: महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १९६० साली झाली. मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे आणि गुजरातपासून विभक्त झाल्यानंतर भारतातील १४ वे राज्य म्हणून त्याची निर्मिती झाली. पर्याय B योग्य आहे[3].

Question 22

Question bank

ब्रिटीश भाऱ्यात्मक महास्ट्राचाचा प्रथमतः प्रदे श कोणता होता?

A पारभणि B पुणे C ठाणे D नाशिक

Why: ब्रिटीशांनी महास्ट्राचापला पहिला प्रदेश मुख्यतः पारभणी भागावर नियुक्त मंत्रालय केले होते.

Question 23

Question bank

ब्रिटीश कालात महास्ट्राचातील प्रमुख किलो कोणता होता?

A औरंगाबाद किलोला B शिवनेरी किलोला C सिंहगड किलोला D राजगड किलोला

Why: ब्रिटीशांनी सिंहगड किलोला महत्वपूर्ण रक्षणीक किलोला मानला आणि त्यावर नियुक्त टेबल केलेले.

Question 24

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामात महास्ट्राचाचा मुख्य काय सहयोग होता?

A पुण्यातीळ वाघ्या भोसले यांचे नेतृत्व B औरंगाबादमधील लोकलुकीांचा संग्राम C ठाण्याच्या तुरूण सैनिकांची भूमिका D नाशिक येथील समरिक हालचाली

Why: पुण्यातीळ वाघ्या भोसले याने 1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामात महत्त्वपूर्ण नेतृत्व केले.

Question 25

Question bank

ब्रिटीश कालात मराठा साम्राज्याचा अंत कधी झाला?

A 1818 मध्ये पूना करारानंतर B 1857 स्वातंत्र्य संगरामानंतर C 1707 मध्ये छत्रपती शिवाजीरायांचा मृत्यूनंतर D 1761 मध्ये पानिपत युद्धानंतर

Why: ब्रिटीशांवरुद्दिष्ठा आंग्ल-मराठा युद्धानंतर 1818 मध्ये पूना करार होऊन मराठा साम्राज्याचा अंत झाला.

Question 26

Question bank

ब्रिटीशांनी महास्ट्राचात त्यांचे प्रशासन कसे उभारले?

A प्रादेशिक विभागणी करून B सैंनिकी राजवट देऊन C पनज़ी-मेरेठ मार्चे D फक्त आर्थिक नेतृत्व करून

Why: ब्रिटीशांनी महास्ट्राचाचा प्रादेशिक विभागणी करून प्रशासन व्यवस्थित उभी केले.

Question 27

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्यसंघ्रामात महराबष्ट्रीला कोणत्या नेत्यानें सहभाग घेता आला?

A रंगनराव पाटील B तुुकडोजी शिंदे C बाबूराव मोहित D कुंभार रामजी

Why: रंगनराव पाटील याने 1857 च्या स्वातंत्र्यसंघ्रामात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

Question 28

Question bank

ब्रिटिश काळातील महाराष्ट्‍राचा सीमाजीकीय परिस्थितीचा नावल काय आहे?

A ब्रिटिश महाराष्ट्राचा काळ B उदारित महाराष्ट्र C सामाजिक महाराष्ट्र D नवसंस्कृतीतमी महाराष्ट्र

Why: ब्रिटिश काळातील महाराष्ट्राचा सामजिक व सांस्कृतिक परिस्थिती 'ब्रिटिश महाराष्ट्राचा काळ' म्हणून ओळखली जाते.

Question 29

Question bank

मऱाठा साम्राज्याचा پرमुख अंत कोणता कारकनमुळे झाला?

A ब्रिटिशांनी तिसऱ्या आंग्र्ल-मराठा युद्धामध्ये B मुगलांनी दबावामध्ये C आंतरधार्मिक संघर्षामध्ये D स्थितिक राजे यांच्यातीळ विवादामध्ये

Why: ब्रिटिशांनी तिसऱ्या आंग्र्ल-मराठा युद्धात विजय मिळवल्यामुळे मराठा साम्राज्याचा अंत झाला.

Question 30

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात स्थान केलेले मुख्य व्यापारी केंद्र कोणते होते?

A मुंबई B पुणे C औरंगाबाद D अहमदनगर

Why: मुंबई हे ब्रिटिशांच्या काळातील मुख्य व्यापारिक व बंदर शहर होते.

Question 31

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील शैक्षणिक सुधारणा कशा प्रकारे केल्या?

A शिक्षण संस्था स्थापन करून B फक्त धर्मशाळा चालवून C तान्त्रिक शैक्षणाला टाळताना करून D विद्यार्थ्यांच्या राज्या स्तरावर शिक्षण न दिले

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील शाळा, महाविद्यालये यांसारख्या शैक्षणिक संस्थांची निर्मिती केली.

Question 32

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील शेतीत केलेले मुख्य बदल कोणते आहेत?

A कर प्रणालीत बदल B सिंचनसाठा नवीन यंत्रणा C विरंजन धारणाची अंमलबजावणी D फक्त पारंपरिक पद्धती वापरणे

Why: ब्रिटिशांनी शेतीत कर प्रणाली बदलून अधिक कारागिरी केली.

Question 33

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामात महाराष्ट्रातून सर्वांत प्रथम कोणता घटक होता?

A रंगणरावांचा संघर्ष B सिंहगड युद्ध C मुंबई बंदरवरील बंद D औरंगाबाद चळवळी

Why: रंगणरावांनी 1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

Question 34

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील पोलिस व कार्याचा मुख्य हेतू काय ठेवला?

A नवीन पोलिस व्यवस्था स्थापन करणे B स्थितिक लोकांना मदत घेऊन गृहन C परंपरागत पोलिस पद्धत माघे गृहन D उस्तादी पद्धत राबवून

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात संपूर्ण पोलिस व्यवस्था अधिक अचूक आणि विश्वसनीय स्थापन केली.

Question 35

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात कोठा अधिक धारण अवलंबिला?

A सुधारित कर संकलन B शेती निराळी केली नाही C फक्त वैदकीय क्षेत्रावर लक्ष D कोठाची अधिक सुधारणा नाही

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात अधिक सुधारित कर संकलन प्रक्रिया प्रस्थापित केली.

Question 36

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील महत्त्वाचा मराठा नेता कोणता होता?

A रंगणराव पाटील B तुकडोजी शिंदे C बाबूराव गायकवाड D सह्याद्री राव

Why: रंगणराव पाटील 1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामात प्रमुख नेते होते.

Question 37

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात व्यवसायपन्नासाटी कोणते नियम लागू केले?

A लोकसंख्यात्मक नियम B मुळीक जमीन व्यवसायपन्नासाटी नियम C पर्यटन नियम D धार्मिक संघटी नियम

Why: ब्रिटिशांनी जमिनी मालकी आणि व्यवसायपन्नासाटी मुळीक नियम बंदले.

Question 38

Question bank

ब्रिटीश काळातील महाराष्ट्रातील सामाजिक चळवळींपैकी कोणता समाविष्ट होता?

A सामाजिक सुधारणा आंदोलने B राजिकीय स्वातंत्र्य चळवळ C शालेय सुधारणा चळवळ D फक्त आध्यात्मिक सुधारणा

Why: ब्रिटीश काळातील महाराष्ट्रात अनेक सामाजिक सुधारणा चळवळी सुरु होत्या.

Question 39

Question bank

ब्रिटीश भारतातील ठाणे महाराष्ट्रात कोणती महत्वपूर्ण भूमिका होती?

A सामरिक आणि व्यापारी केंद्र B केवळ प्रशासकीय ठिकाण C शैक्षणिक केंद्र D फक्त सांस्कृतिक संस्था

Why: ठाणे हे ब्रिटिश काळात सामरिक तसेच व्यापारी दृष्टीकोनातून महत्वपूर्ण होते.

Question 40

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात कोनता व सांस्कृतिक प्रभाग रुढिवले?

A युरोपीय वासतुकळा आणि शैक्षणिक पदध्ती B किन्वा वासतुकळा C फक्त धार्मिक परंपरा D आधुनिक आरोग्य पदध्ती नाही

Why: ब्रिटिशांनी युरोपीय वासतुकळा आणि आधुनिक शैक्षणिक महाराष्ट्रात रुजवले.

Question 41

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात महत्त्वाचे बंदर कोणते उभारले?

A मुंबई B ठाणे C कोल्हापूर D सोलापूर

Why: मुंबई हे ब्रिटिश काळातील प्रमुख बंदर शहर होते ज्याने आरोग्य तसेच आर्थिक मदत केली.

Question 42

Question bank

ब्रिटिशांनी भारतात सत्ता प्राप्‍त करण्यापूर्वी महाराष्‍ट्रीय परमुख स्वातंत्र्य चळवळीतील नेतां कोणता होता? Refer to the diagram below for details.
नेता : छात्रीपती शिवाजी महाराज, बाळ गंगाधर टिळक, बाळाजी विश्वनाथ आव्हाडकर, बाळाजी विश्वनाथ

A छात्रीपती शिवाजी महाराज B बाळ गंगाधर टिळक C बाळाजी विश्वनाथ आव्हाडकर D बाळाजी विश्वनाथ

Why: बाळ गंगाधर टिळक हे स्वातंत्र्य चळवळीतील विस्‍तृत प्रभाव असलेले महत्त्वाचे नेत होते. जे ब्रिटिशांच्या विरोधात मराठा सामाजाला लोकशाही आणि स्वातंत्र्य विचार मांडत होते.

Question 43

Question bank

महाराष्‍ट्रात ब्रिटिशांनी स्थापन केलेल्या पहिल्या किल्ला कोणता होता? Refer to the diagram below.
किल्ल्याचा नाव : रायगड, तोरणा, सिद्दी जिंतूरचा किल्ला, सिंधुदुर्ग

A रायगड B तोरणा C सिद्दी जिंतूरचा किल्ला D सिंधुदुर्ग

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात प्रथम सिद्दी जिंतूरचा किल्ला जिंकून आपला पहिला वास्तव वापरावाला सुरुवात केली.

Question 44

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात कोठा सांस्कृतिक बैठक स्थापन केली? Refer to the diagram below.
आहेत : कोल्हेगड, ग्रंथालय, धार्मिक मंदिर, सैनीक कॅम्प

A कोल्हेगड B ग्रंथालय C धार्मिक मंदिर D सैनीक कॅम्प

Why: ब्रिटिशांंचा काळात महाराष्ट्रात सांस्कृतिक जतन करण्‍यासाठी ग्रंथालयांची बैठक ज्यामुले मराठी साहित्य वाचण्यास मदत झाली.

Question 45

Question bank

ब्रिटिशांच्या राज्यकाळात महाराष्ट्राच्या आर्‍थिक परिस्थितीवर काय परिणाम झाला? Refer to the diagram below.
परिणाम : वाडा, घाट, स्थिर, अनिश्‍चित

A वाडा B घाट C स्थिर D अनिश्‍चित

Why: ब्रिटिशांच्या शासन काळी मुलांचे महाराष्ट्रात पारंपरिक आर्थिक व्यवस्थेचे घाट झाले आणि आर्थिक संकट निर्माण झाले.

Question 46

Question bank

खालीलपैकी कोणता ब्रिटिशांची महाराष्ट्रात स्थापलेला महत्वपूर्ण प्रशासकीय केंद्र होता? Refer to the diagram below.
केंद्र : मुंबई, पुणे, नागपूर, नाशिक

A मुंबई B पुणे C नागपूर D नाशिक

Why: मुंबई हे ब्रिटिशांची महाराष्ट्रात महत्वपूर्ण प्रशासकीय व व्यापारी केंद्र म्हणून विकसित केले.

Question 47

Question bank

ब्रिटीशांची सत्ता निर्माणांतर्गत सहसा कोणती राजकीय संस्था उदय झाली? Refer to the diagram below.
संस्था : मराठा कळ्यान परिषद, महाराष्ट्रीयन राष्ट्रीय काँग्रेस, डेक्कन स्टेट्स कमिटी, शिवाजी संघ

A मराठा कळ्यान परिषद B महाराष्ट्रीयन राष्ट्रीय काँग्रेस C डेक्कन स्टेट्स कमिटी D शिवाजी संघ

Why: ब्रिटीशांचा सत्ता स्थापन नंतर मराठा समाजाच्या हितासाठी मराठा कळ्यान परिषदेला प्रामुख्याने उदय झाला.

Question 48

Question bank

ब्रिटीशांचा महाराष्ट्रीयल सैनीक प्रारवางीचा प्रمۇख कार्य कोणता होता? Refer to the diagram below.
कारणे : स्थानीक राजये बांधणे, सुरक्षा वाहविणे, व्यापार नियंंत्रण, सांस्कृतिक विकास

A स्थानीक राजये बांधणे B सुरक्षा वाहविणे C व्यापार नियंंत्रण D सांस्कृतिक विकास

Why: ब्रिटीश सैनीक प्रारवांगीमागचे मुख्य कारण महाराष्ट्रीय सुरक्षा आणि आपले राज्यकीय हेतूंचे रक्षण करणे होते.

Question 49

Question bank

ब्रिटीशांनी महाराष्ट्रात कलाव आणि सांस्कृतिक विकासासाठी कोणता आयोजना राबविली? Refer to the diagram below.
योजना : सांस्कृतिक सँमेलन, राजकीय सभा, शाळांशी कार्यक्रम, धार्मिक अनुष्ठान

A सांस्कृतिक सँमेलन B राजकीय सभा C शाळांशी कार्यक्रम D धार्मिक अनुष्ठान

Why: ब्रिटीशांनी महाराष्ट्रात सांस्कृतिक आंद सuss्कृती जतन करण्यासाठी सांस्कृतिक सँमेलनांची आयोजन केली.

Question 50

Question bank

ब्रिटीशांनी महाराष्ट्रात साकारी शिक्सण व्यवस्थेचा सुरू करून कार्याचा काय होता? Refer to the diagram below.
कारणे : राजकीय नियंंत्रण, आर्थिक फायदा, सामाजिक सुधारणा, सांस्कृतिक विकास

A राजकीय नियंंत्रण B आर्थिक फायदा C सामाजिक सुधारणा D सांस्कृतिक विकास

Why: ब्रिटीशांनी महाराष्ट्रात शिक्षणव्यवस्था चालवून त्यांचा राजकीय आणि सांस्कृतिक प्रभाव वाढविण्याचा प्रयत्न केला.

Question 51

Question bank

ब्रिटीश आधिकार्यनंतर महाराष्ट्राचा धार्मिक व सामाजिक चेहरा कसा बदलला? Refer to the diagram below.
परिणाम : सुधारणा, सत्तिरता, नष्ट होणे, नवीन संस्कृतींचा समावेश

A सुधारणा B सत्तिरता C नष्ट होणे D नवीन संस्कृतींचा समावेश

Why: ब्रिटीशांच्या प्रभावामुळे महाराष्ट्रात नवीन संस्कृति, परंपरा आणि सामाजिक व्यवहारांचा समावेश झाला.

Question 52

Question bank

मराठा साम्राज्याच्या उद्वस्तीनंतर ब्रिटिशांनी कोणत्या प्रकारची प्रशासनाची पद्धत राबविली? Refer to the diagram below.
प्रशासनपद्धती : थेट राज्य प्रशासन, दलाल प्रशासक, सांघिक लोकप्रतिनिधी, स्वायत्त क्षेत्रीय प्रशासन

A थेट राज्य प्रशासन B दलाल प्रशासक C सांघिक लोकप्रतिनिधी D स्वायत्त क्षेत्रीय प्रशासन

Why: ब्रिटिशांनी मराठा साम्राज्याच्या नाशानंतर थेट प्रशासन स्वीकारले व आपली सत्ता सुदृढ केली.

Question 53

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील कोणती महत्त्वाची आर्थिक पायाभूत सुविधा उभारली? Refer to the diagram below.
पायाभूत सुविधा : रेल्वे, बंदर, हायवे, जलमार्ग

A रेल्वे B बंदर C हायवे D जलमार्ग

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात व्यापार व सैनिकी कारणांसाठी रेल्वे यंत्रणा विकसित केली.

Question 54

Question bank

ब्रिटिशांच्या विरोधात महाराष्ट्रात कोणती क्रांतिकारक चळवळ प्रथम उदयास आली? Refer to the diagram below.
चळवळ : ब्रिगेड आंदोलन, विक्रमाच्या क्रांती, बळीराजांची लढाई, खेडी क्रांती

A ब्रिगेड आंदोलन B विक्रमाच्या क्रांती C बळीराजांची लढाई D खेडी क्रांती

Why: ब्रिगेड आंदोलन हे ब्रिटिशविरोधी महाराष्ट्रातील सर्वात पहिल्या क्रांतिकारक चळवळींपैकी एक आहे.

Question 55

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील कोणत्या क्षेत्राला व्यापारी दृष्ट्या अधिक महत्त्व दिले? Refer to the diagram below.
क्षेत्र : डेक्कन, कोकण किनारा, पंढरपूर, नागपूर

A डेक्कन B कोकण किनारा C पंढरपूर D नागपूर

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील कोकण किनार्याला व्यापारी व सामरिक दृष्ट्या महत्त्वाचे मानून त्याचा विकास केला.

Question 56

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्राती कोणती भाषा प्रशासनासा0920ी वापरली? Refer to the diagram below.
भाषा : मराठी, इंग्रजी, हिंदी, फारसी

A मराठी B इंग्रजी C हिंदी D फारसी

Why: ब्रिटिशांनी प्रशासन आणि कायद्याचे काम इंग्रजी भाषेत केले त्यामुळे इंग्रजी महत्त्व मिलाली.

Question 57

Question bank

ब्रिटिशांचा महास्ट्रॅटिजीक सामाजिक सुधारणा चळवळींमध्ये प्रमुख कोण होता? Refer to the diagram below. नोटा : ज्यूतिबा फुले, डॉ. बं. रा. आंबेडकर, राशी लक्षणीबाई, बाळ गंगाधर टिळक

A ज्यूतिबा फुले B डॉ. बं. रा. आंबेडकर C राशी लक्षणीबाई D बाळ गंगाधर टिळक

Why: ज्यूतिबा फुले हे ब्रिटिश काळातील महास्ट्रॅटिजीक सामाजिक सुधारणा चळवळीतील महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते.

Question 58

Question bank

ब्रिटिश काळात मऱाठा नायिकांनी राजयासाठी दिलेली महत्त्वाची देणगी कोणती होती? Refer to the diagram below. देणगी : सैनीकी सेना, अर्थिक मदत, सांस्कृतिक संरक्षण, राजकीय पाठिंबा

A सैनीकी सेना B अर्थिक मदत C सांस्कृतिक संरक्षण D राजकीय पाठिंबा

Why: मऱाठा नायिकांनी ब्रिटिश सैनीकी मालिका व मोहिमामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका भुमिका बजावली.

Question 59

Question bank

ब्रिटिश राजकालातील महास्ट्रॅटिजीक संस्थामध्येreadonlyकाशावर विशिष्ट भर देण्याची अलाः? Refer to the diagram below. धोरण : इंग्रजी शिक्षण, धार्मीक शिक्षण, कौशल्य प्रशिक्षण, कृशी शिक्षण

A इंग्रजी शिक्षण B धार्मीक शिक्षण C कौशल्य प्रशिक्षण D कृषी शिक्षण

Why: ब्रिटिशांनी आपला प्रारंभ वागत्यासाठी इंग्रजी शैक्षणाला प्रोत्साहन दिले आणि स्थानीक भाषा विलीन केले.

Question 60

Question bank

ब्रिटिश काळातील महासंघटित सवतंत्र्य चळवळीतील प्रमुख प्रेरणा असलेल्या 1857 च्या क्रांतीमधील मराठा सिपाईंच्या विद्रोहाचा मुख्य कारण कोणते होते?

A नाशिक B ठाणे C पुणे D कोल्हापूर

Why: योग्य उत्तर कारण: 1857 च्या स्वतंत्र्य चळवळीतील मराठा सिपाईंच्या विद्रोहाचा प्रमुख कारण नाशिक होते, कारण तेथे अनेक सिपाई एकत्र जमले आणि विद्रोह केला; अन्य ठिकाणी साऱ्याज्ञानिकपणे विद्रोहाचा मोठा भास नव्हता.
विद्यार्थ्यांच्या चुकीचं कारण: स्वतंत्र्यपणे पुणे किंवा कोल्हापूर सारखी ऐतिहासिक महत्वाची ठिकाणे समजून योग्या उत्तरासमोर भ्रम जाळतात; हे biased reasoning आहे ज्यात विद्यार्थ्यांनी मोठे ऐतिहासिक स्थळ नेहमीच नेण्याचे कारण समजतात.
पर्यायानुसार: A बरोबर कारण नाशिक 1857 च्या मराठा सिपाई विद्रोहाचा मुख्य केंद्रस्थान होते; B (ठाणे) biased reasoning वापरते कारण विद्रोह कोकणात होत असल्याचा अनुमान आहे; C (पुणे) memorisation-without-context ची चूक आहे कारण पुण्यावर आधारित विद्रोहाची किमान माहिती आहे; D (कोल्हापूर) premature rule application मुळे जिथे ठिकाणं मागे विद्रोहाच्या ठिकाणांमध्ये मांडणे, पण तेथे विद्रोह कमी झाला होता.

Question 61

Question bank

ब्रिटिशांच्या महासंघटित 'रायस्पीटी' याचा स्वरूप काय आणि कुठल्या संधर्भात रद्द केला?

A 1882 मध्ये महासूल शुल्कादर काढण्यादरम्यान B 1858 मध्ये ब्रिटिश राज्य स्थापनेच्या त्वरित C 1870 मध्ये जलशक्ती विकास प्रकल्पांच्या काळात D 1865 मध्ये विद्रोहात्मक हालचालींनंतर

Why: योग्य उत्तर कारण: रायस्पीटीचा कर 1882 मध्ये महासूल शुल्कादर काढण्याच्या संदर्भात अमलबजावणी बंद करण्यात आला, कारण त्यावेळी आर्थिक संकटे निर्माण झाली होती.
विद्यार्थ्यांच्या चुकीचं कारण: 1858 हा वर्ष ब्रिटिश राज्य स्थापनेच्या संदर्भात वापरल्यामुळे अनेक वेळा असमंजस निर्माण होते, हे premature rule application आहे.
पर्यायानुसार: A बरोबर कारण महासूल शुल्काबाबत तब्बल 1882 मध्ये निर्णय झाले; B premature rule application चे उदाहरण आहे कारण 1858 शी संबंधित असलेली प्रतिक्रिया चुकीच्या संदर्भात वापरली जाते; C rote memorisation असून काळाच्या संदर्भात चुकीचा प्रतिसाद दिला आहे; D overlooked historical nuance आहे कारण विद्रोहानंतरचा वर्ष नाही.

Question 62

Question bank

ब्रिटिशांच्या महासंघटित रेल्वेचा प्रथम टुकडा कोणत्या ठिकाणी सुरू केला आणि हे किती महत्वाचे होते?

A मुंबई-ठाणे, कारण ते व्यावसायिक प्रादेशिक मुख्य मार्ग होते B पुणे-शिरडी, कारण धार्मिक पऱ्यटनासाठी महत्वाचे होते C नाशिक-देवळीसा, कारण कृषी उत्पादक प्रादेशिक वाढतू होते D कोल्हापूर-सांगली, कारण हे किल्ल्यांच्या संरक्षक ठिकाणं होते

Why: योग्य उत्तर कारण: मुंबई-ठाणे दरम्यान 1853 मध्ये भारतातील पहिली रेल्वे सुरू झाली, जिथे व्यावसायिक वाहतुकीत मोठा बदल झाला.
विद्यार्थ्यांच्या चुकीचं कारण: पुणे किंवा धार्मिक पर्यटन स्थळे रेल्वे चाळू झाल्याच्या बाबतीत संभ्रम निर्माण होतो कारण तीही महत्त्वाची स्थाने होती.
पर्यायानुसार: A बरोबर कारण मुंबई-ठाणे ही पहिली रेल्वे सुरू झाली; B धार्मिक स्थळांसाठी रेल्वे चाळण्याची उदाहरणे चुकीची आहेत; C कृषी उत्पादनांचा संदर्भ नसून चुकीची माहिती आहे; D किल्ल्यांच्या संरक्षक ठिकाणांवर रेल्वे सुरू होण्याचा इतिहास नाही.

Question 63

Question bank

ब्रिटिशांच्या महासंघटित शिक्का संस्‍थांचा विकास कधी व कसा केला, आणि त्याचा मुख्य उद्देश काय होता?

A 1830 मध्ये इंग्रजी माद्यमातून शिक्का संस्‍थानांची अधिकृतताय दीण्याचा प्रयत्न करणं B 1857 नंतर स्थानीक व्हाशेत शिक्का महसूल करणं C 1880 नंतर ग्रामीण व्हाशांत प्रथामिक शिक्का वाढवून ब्रिटिश संस्‍कृती प्रसार करण्याचा प्रयत्न D 1870 मध्ये धार्मिक शिक्षणावर भर देऊन स्थानीक धार्मकांमध्ये हस्तक्षेप करणं

Why: योग्य उत्तर कारण: 1830 मध्ये इंग्रजी माध्यमात शिक्का संस्‍थानांचा विकास झाला, ज्यामुळे अधिकृत शासकीय तथा प्रशासनिक संस्थांचे प्रारंभ झाले.
विद्यार्थ्यांच्या चुकीचं कारण: पुणे किंवा स्थानीक धार्मिक स्थळांची भूमिका शासकीय रेल्वे चाळू असण्यामुळे संभ्रम निर्माण होतो.
पर्यायानुसार: A बरोबर कारण 1830 मध्ये इंग्रजी माध्यमातून शासकीय संस्थांचा विकास झाला; B ब्रिटिश संस्‍कृतीच्या प्रारंभानंतर स्थानीक महसूल वाढवण्याचा चुकीचा उल्लेख आहे; C ग्रामीण शाळांचा संदर्भ चुकीचा आहे; D धार्मिक शिक्षणावर हस्तक्षेपाचा मुद्दा संदर्भाबाहेर आहे.

Question 64

Question bank

ब्रिटिशांच्या काळातील महासंघटित कोणत्या विद्रोहाला 'पहिला स्वतंत्र्य संग्राम' म्हटलं जातं आणि का?

A 1857 चा सिपाही विद्रोह, कारण तो संपूर्ण देशात विद्रोहांचा आरंभ होता B 1818 मैदान तीसऱ्या पेशव्याचा अखेरचा संग्राम, कारण मराठा साम्राज्याचा अंत संस्‍काळन झाला C 1860 मैदान मालशेटी-बारशे भुटे विद्रोह, कारण हा पहिला सामाजीक-आर्थिक उठाव होता D 1830 चा टिळकांचा शिक्का वाद, कारण ते स्वतंत्र्याचा पहिला विभागीय मूळ होता

Why: योग्य उत्तर कारण: 'पहिला स्वतंत्र्य संग्राम' महासंघटित 1818 मध्ये मिळालेल्या तीसऱ्या पेशव्याच्या यु्द्धाला संबोधला जातो कारण तो मराठा साम्राज्याचा अंतिम प्रतीयुक्त कलंकित काळ होता.
विद्यार्थ्यांच्या चुकीचं कारण: 1857 साला स्वतंत्र्य मोर्चा विद्रोह हे 'पहिला स्वतंत्र्य संग्राम' मानताना अनेकदा चूक होते, हे rote memorisation without context आहे.
पर्यायानुसार: A ही चूक आहे कारण 1857 विद्रोह संदर्भात तो संपूर्ण देशभर पसरलेला विद्रोह नव्हता; B बरोबर कारण 1818 चा युद्ध हा पहिला स्वतंत्र्य संग्राम माना जातो; C समजुतीतील समस्येमुळे 1860 चा आर्थिक उठाव हेसुद्धा तो स्वतंत्र्य संग्राम नाही; D टिळक सत्ता आणि शासकीय संस्था विरोधातला वाद आहे पण स्वतंत्र्य आंदोलनापुरता नाही.

Question 65

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्‍ट्रीय शेतकऱ्यांवर लादलेला 'रायस्पिती' कराचा किती प्रकार होतो आणि कोणा तो मुख्य प्रकार होतो?

A फिक्स्ड रकम स्वरूपाचा कर, ज्यावर कोणतीही बदल होतात नव्हता B उत्पन्नावर आधारित कर, जो कृषी उत्पादानुसार बदलत असे C श्रमावर आधारित कर, जो शेतकऱ्यांचा कामावर आधारीत जात होता D मुक्तफळी कर, जो थोडक्‍या उत्पादनावर बळवला जात होता

Why: योग्य उत्तर कारण: रायस्पिती कर मुख्यतः शेतकऱ्यांवर फिक्स्ड रकम स्वरूपात आकारलेला कर होता, जो उत्पन्नाच्या घट-वाढीवर प्रभाव टाकत नव्हता.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: उत्पन्नावर आधारित कर अधिक न्यायदंडय वाहत असं त्रासदायक मुख्य प्रकार मानतात, ही edge-case वगळण्यामुळे झालेली चूक आहे.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A बरोबर आहे कारण रायस्पिती ही स्थिर रक्कम आकारली जाणारी कर होती; B मध्ये output-based कर आकारण्याची गोंधळ; C मध्ये काम कमावण्यावर आधारित कर समजून घ्यायची चूक; D मध्ये मुक्तफळी कर ही संकल्पनाच चुकीची आहे.

Question 66

Question bank

ब्रिटिशांनी कोड्यातील 'पुणे' शहरावर महत्त्व असलेला दिले आणि राज्यकारभाराच्या त्या काळाचा प्रमुख पदला काय म्हणतात?

A पुणे हे पहिल्यांदा अंतिम राज्यक्षकेत्र असल्यामुले अत्यंत महत्त्वाचा दिले B पुणे हे धार्मिक केंद्र म्हणून महत्त्वानुसार ब्रिटिशांनी आरक्षित नियंतण केंद्र केले C पुणे हे रेल्वे जालाचे मुख्य केंद्र महत्त्वीय निर्देशस्थानी म्हणून गेतले D पुणे हा युद्धकिल्ला म्हणून ब्रिटिशांनी यथे संजय वापरला

Why: योग्य उत्तर कारण: पुणे हे अध्यक्षीय मुख्य राज्यक्षेत्र असल्यामुळे ब्रिटिशांनी ते प्रशासकीय व राजकीय केंद्र म्हणून महत्त्व दिले.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: रेल्वे किंवा धार्मिक महत्त्व गोंधळ आणि संदर्भशून्य माहितीने चुक होते.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A बरोबर आहे कारण पुण्याचा पहिला वेळ प्रशासकीय व राजकीय केंद्र म्हणून महत्त्व दिले; B धार्मिक केंद्र आणि ब्रिटिश आरक्षित मार्गदर्शन होण्याचा गोंधळ; C रेल्वे प्रमुख केंद्र हा दृष्टिकोन चुकीचा; D युद्धकिल्ला हे चुकीचं आहे.

Question 67

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील स्थानीक शासन संस्था कोणत्या धर्माद्वारे कमी प्रमाणात बनवली?

A प्रत्येक शासान धर्माद्वारे स्थानीक मुखीयांना अधिक निरस्त करण्याचा प्रयत्न केला B कर प्रक्षाली सुधारणाने स्थानीक शेतकऱ्यांना भाज नव्हता C अनुमतीशिवाय स्थानीक प्राधिकरण बनाया होता हि मात्र केली D स्थानीय धार्मिक शुल्क व्यवस्थापन बंदी घालण्यात आली

Why: योग्य उत्तर कारण: ब्रिटिशांनी स्थानीक शासन संस्थांच्या अध्यक्षांना थेट कमी करण्याचा प्रयत्न केला आणि अनेक वेळा निरस्त करण्याच्या प्रयत्नांमुळे नियंत्रण केलं.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: धार्मिक बंदी प्रक्रियेमुळे आणि संदर्भाशिवाय गोड लक्षाव्यतीत केली जाणारी चूक.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A बरोबर आहे कारण अध्यक्षीय निरस्तीकरण अधिकृतपणे होत होतं; B सुधारणा चांगली नसायची; C अनुमतीशिवाय बनवण्याचा गैरसमज; D धार्मिक शुल्क व्यवस्थापन बंदी हा चुकीचा दाखला.

Question 68

Question bank

ब्रिटिशांनी किल्ल्यांबाबत कोणती धोरणे अमलात आणली आणि त्या काळाचा प्रमुख काय ठरला?

A किल्ल्यांचे वाटाघाटी अधिक वाढवण्याचा काम करून महान सांम्राज्याचा_sंरक्षण केला B ब्रिटिश किल्ल्यांवर आधिक सुव्हिदा वाढवून स्थानीक नियंतरण मजबूत केले C किल्ले विनापासून आधिकृत न्यायालय नियंत्रण करून संस्कृतीक पुनरुज्जीवन केले D ब्रिटिशांनी किल्ल्यांवर राज्य कायम ठेवण्याचा साहकार्य स्वीकारले

Why: योग्य उत्तर कारण: ब्रिटिशांनी महाराजांच्या किल्ल्यांवर बळवट नियंत्रण ठेवून सांम्राज्यात्मक संरक्षण दिले.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: संसक्त पुनरुज्जीवन आणि धार्मिक सुविधांसंबंधी गैरसमजामुळे, संयोजित दृष्टिकोनाचा अभाव.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A बरोबर आहे कारण किल्ल्यांच्या बळवट नियंत्रणामुळे सांम्राज्य संरक्षित झाले; B अनधिकृत वाढवणाऱ्या सुविधांचा अपुरा संदर्भ; C धार्मिक न्यायालये आणि पुनरुज्जीवन याचा गोंधळ; D कायम ठेवण्याचा गैरसमज.

Question 69

Question bank

ब्रिटिशांच्या कालात महाराष्‍ट्रीय 'डेक्कन रिंग' या संज्ञेचा उपयोग कुठल्या संदर्भात केला जातो?

A भारतीय त्‍यासी सुरू केलेल्या ਵਿਨેશ्वारी आर्थिक संरचनेच्या महत्त्वाच्या संज्ञाशास्त्रीय परिभाषेसाठी B पीक उत्पादनांचे विक्रीसाठी एकत्रबाजारपेठ म्हणून महत्त्वानुसार C ब्रिटिशांच्या लांबदूरच्या व्यापारी कमीसाच्या घटक स्वरूपातील संरचनात्मक महत्त्वासाठी D व्यापारासाठी रेल्वे व वाहतुकीच्या मुख्य मार्ग म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या महत्त्वाच्या रिंगसाठी

Why: योग्य उत्तर कारण: 'डेक्कन रिंग' हे रेल्वे व वाहतूक मार्गांच्या नेटवर्क म्हणून महाराष्‍ट्रीय मुठ्य व्यापारी शहरांच्या जोडणीसाठी वापरले गेले.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: आर्थिक संरचना संदर्भातील गोंधळ आणि व्यापारांचा वेगळ्या संदर्भाचा गैरसमज.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A आर्थिक संरचना संदर्भातील गैरसमज; B एकत्र बाजारपेठ व विक्री गोंधळलेला; C संरचनात्मक घटक व महत्त्वाचे गोंधळलेले; D बरोबर कारण 'डेक्कन रिंग' हे महाराष्‍ट्रीय संज्ञा आहे.

Question 70

Question bank

ब्रिटिशांनी महसूलातील कोणत्या क्षेञात प्राथमिक स्थायी व्यवस्थापक जमीन खाली आणी त्याचा प्राथमिक काय झाला?

A कोकणात, कार्य़न समुद्री व्यवस्थापणाची महत्त्वाचे समित्यकार हेते B पुणे आणि आसपास, कार्य़न प्राथमिक केंद्रीकृत व्यवस्था हेते आणि स्थायी व्यवस्थापक जमीन खाली. C नाशिकमधिले, कार्य़न कूषी उत्पादनसाथी स्थायी जमीन महत्त्वाची होते D कोल्हापुरमधिले, कार्य़न ते व्यवस्थापकिय आणी संसूक्तिक केंद्र होते

Why: योग्य उत्तर कारण: पुण्यावरील प्राथमिक केंद्रस्थान असलेल्या ब्रिटिशांनी त्या क्षेत्रात पहिले स्थायी व्यवस्थापक जमीन खाली केली.
विद्यार्थी मसले वाटतात: कोकण व समुद्री व्यवस्थापनाबाबत कोकण निवडले जाते जी biased reasoning आहे.
पर्यायनिहाय: A biased reasoning वापरून समुद्री व्यवस्थापनासाठी भर दिला; B योग्य कारण प्राथमिक व्यवस्थापक महत्त्व; C edge-case गृहितक संधर्भाबाहेर प्राथमिक जमिनीची आठवण नव्हती; D rote memorisation प्रकार, संसूक्तिक व प्राथमिक केंद्र यामध्ये confusion.

Question 71

Question bank

ब्रिटिशांचा कालात महसूलात धान्य (grain) उत्पादनावर केलेल्या संगरहनाची यंत्रणा काय होती आणि त्याचा प्राथमिक काय होता?

A संपूर्ण उत्पादनावर स्थिर लादून शेतकऱ्यांना अर्थिक कष्टांची वाढवली B उत्पन्नानुसार कमी त कमीत कमीत अर्थिक जास्तीत जास्त सापेक्षित टेकवून शेतकऱ्यांना न्याय दिला C कर फक्त नगऱांतील व्यवस्थापकाना लादून ग्रामीण भागात कर मोकळा टेकवला D कराचा एवजी करव्यवस्थेमध्ये बदल करून शेतकऱ्यांना अवलंबित्व वाढवले

Why: योग्य उत्तर कारण: ब्रिटिशांनी धान्य उत्पादनावर ठराविक कर लादून क्षेत्रामध्ये उत्पादन कमी असताना देखील कर मोजावा लागला.
विद्यार्थी गोंधळ: न्यायाचा अपेक्षेसाठी edge-case लक्ष दिलेला नव्हता.
पर्यायनिहाय: A योग्य कारण फिक्स्ड कर प्रमाण ठरवले; B edge-case omission; C rote memorisation मध्ये ग्रामीण कर महानिर्माण दृष्टीकोनाचा अभाव; D confusion कर आकारणी स्वरूपांमध्ये.

Question 72

Question bank

महसूलात ब्रिटिशांनी सामाजिक सुधारणा कुठल्या कारणास्तव सक्रियपणे करणाऱ्या टाळ्या आणि न्याय यामध्ये प्राथमिक काय झाला?

A ब्रिटिशांनी स्थानीक धार्मिक प्र्वृत्तींना आदेश करून आशा सुधारणा प्राथमिक करण्यात टाळ्या नाहीत B संपूर्ण सामाजिक धोरण बदलण्यावजी प्राथमिक स्वरूप प्रथावृत्तींना धोरणे अवलंबली C ब्रिटिशांनी सामाजिक सुधारणा मंत्रालय मिळकितदारांनी अधिकाधिक मजबूत केले आणि ग्रामीण भाग वाढवले D ब्रिटिशांनी देशी बह्यांगाच्या सहयोगाशिवाय शिका केल्या आणि सामाजिक सुधारणा आधार दिला

Why: योग्य उत्तर कारण: ब्रिटिशांनी अधिकृत प्रथेस व शासनीय नियंतरण वाढवून सामाजिक गहना सुधारणा मंत्रालयमधे नांही.
विद्यार्थी भरम: धार्मिक आदेश केसांत सामाजिक सुधारणा प्राथमिक न्यायावर biased reasoning होती.
पर्यायनिहाय: A biased धार्मिक कलपनांचे; B योग्य कारण प्रथावृत्तीसाठी अधिक मजबूत; C rote memorisation सामाजिक दृष्टीकोन अभाव; D सामाजिक सुधारणा आणि आधार यामध्ये confusion.

Question 73

Question bank

ब्रिटिशांचा महसूलात टिकाणीक सामाजिक कोणत्या प्रकारच्या पोलिस दलाची स्थापना केली आणि त्याचा उद्देश काय होता?

A स्थापत्य पोलिस दल, स्थानीक गुन्हेगारी नियंतरणासाठी B शासकीय सुरक्षाचा पोलिस, शासकीय अधिकारी आणि अर्थिक हितसंबंधांचा संरक्षक C ग्रामीण मालक पोलिस, शेतकऱ्यांवर निर्भर अधिक महत्त्वाचा आणि ग्रामीण वाढवले D स्वयंसेवक पोलिस, सामाजिक संघटनात्मक आधार वाढवले

Why: योग्य उत्तर कारण: ब्रिटिशांनी मूख्यत: शासकीय अधिकारी आणि अर्थिक हितसंबंध संरक्षक म्हणून शासकीय सुरक्षा पोलिस दल तयार केला.
विद्यार्थी गोंधळः स्थानिक गुन्हेगारी नियंतरणावर आधारित confusion.
पर्यायनिहाय: A सामाजिक प्रथेस आदर म्हणून; B योग्य कारण शासनातील सुरक्षा दल; C rote memorisation ग्रामीण प्रभावावर; D biased reasoning सामाजिक स्वयंसेवक पोलिसासाठी.

Question 74

Question bank

ब्रिटिशांच्या कालात महसूलात सामाजिक उन्नतीसाठी कोणत्या प्रकारची अधिकृत पातळींबा मिलाला नांही आणि का?

A बाबा आमटे यांची सामाजिक सेवासेव समाजात, कारण ती तोडगा शक्तिशाली केंद्रित होती B कोल्हापूरच्या स्वतंत्र संस्थेचा सामाजिक, कारण ती विरुद्ध ब्रिटिशांनी नेतृत्व होती C प्रत्येक जात्मीय शाला सुरू करणारे, कारण त्यांत राजकीय पातळी नव्हते D टॉलेबंद आंदोलना, कारण त्याचा संघंध धार्मिक पंचायतीनशाही होता

Why: योग्य उत्तर कारण: टॉलेबंद आंदोलालान अधिकारी ब्रिटिश पातळीवर पातळींबा मिळाला कारण ते धार्मिक पंचायतीनशाही व सामाजिक विरोधात्मक आंदोलना होते.
विद्यार्थी भ्रम: समाजसेवा किंव्हा सामाजिक स्वयंसेवकांवर अधिक आधारित विरोध गृहितक आणि biased reasoning.
पर्यायनिहाय: A सामाजिक सेवेला तोडगा केंद्रित; B rote memorisation चुकीचा सामाजिक पातळींबा; C गैरसमज धार्मिक स्वरूप कायम नव्हता; D योग्य कारण धार्मिक आंदोलनांनां प्रशासन स्तरावर अधिक विरोधात्मक पातळींबा दिला गेला.

Question 75

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील कोणत्या बाजारपेठांना प्रधान्य दिले आणि त्या या भागाचा काय उपयोग केला?

A कोकण आणि मुंबईला, कारखान्यांना समु्द्री व्याप्तीसाठी अनुकूल होतो B पुणे आणि नाशिकला, कारखान्यांना कृत्रिम बाजारपेठेचं केंद्र होते C कोल्हापूरला, कारखान्यांना भागाची उत्पादन क्षमता वाढवली D सांगलीला, कारखान्यांची कापुस उत्पादनासाठी व्यापक बाजार मिळाला

Why: योग्य उत्तराचा विस्तार: ब्रिटिशांनी कोकण आणि मुंबईला प्रधान्य दिले कारण हे स्थानिक तसेच आंतरराष्ट्रीय समु्द्री व्याप्तीसाठी परमुख ठिकाणे होते.
विद्यार्थी का चुकतात: कृत्रिम बाजारपेठा व उत्पादन क्षेत्राच्या अद्यिक माहितीमुळे विद्यार्थी गोंधळतात (समान्य दिसणाऱ्या संकल्पनांची गोंधळ).
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A योग्य कारण समु्द्री व्याप्तीचा स्थानीक महत्त्व आहे; B ही चूक आहे कारण महाशास्त्रीय कृत्रिम बाजारपेठांचा वापर महत्त्वाचा नव्हता; C ही चूक आहे कारण उत्पादन वाढवण्याचा उपयोग बरोबर नाही; D व्यापारी बाजारपेठेचा अपेक्षित वापर कदाचित संकल्पनेत गहाळ आहे.

Question 76

Question bank

खालिलपैकी कोणता सामाजीक संशोधक 'परिचय आणि गौरव' या संकल्पनेशी संबंधित आहे?

A महाराजा छत्रपती शिवाजी B रাজারाम मोहिते C पंडित रामसाव तरळेकर D आंबेडकर

Why: महाराजा छत्रपती शिवाजी हे मराठा साम्राज्यातील सामाजिक सुधारणां आणि नैतिकतावादी अतीशय परिचित व स्मरणीय व्यक्तिमत्व आहेत.

Question 77

Question bank

खालिलपैकी कोणत्या सामाजीक सुधारकाने प्रामुख्याने शैक्षणिक सुधारणा घडवून आणल्या?

A राणी लक्ष्मीबाई B पंडित दिगंबर जिमूतावळ C स्वामी विवेकानंद D ज्योतिबा फुले

Why: ज्योतिबा फुले यांचा सामाजिक सुधारक म्हणून शैक्षणिक सुधारणा आणी विशेषतः दलितांसाठी शैक्षणाच्या प्रसराद्ध्ये मोठा वाटा आहे.

Question 78

Question bank

ब्राह्मण सामाजिक सुधारणा संदर्भात पुथीपैकी कोणता विद्वेयक महत्त्वाचा ठरला?

A शूद्रविवाह प्रथा बंदक विद्वेयक B विवेकानंद सामाजिक सुधारणा विद्वेयक C बाळशास्त्री जोशींचा विद्वेयक D मोडर्न विद्वेयक

Why: शूद्रविवाह प्रतिबंधक विद्वेयक ब्राह्मण सामाजिक परिवर्तन पाद्परिणा म्हणून सुधारण्याचा प्रयत्न होता.

Question 79

Question bank

नानावटी, गाडगे महाराज, ज्योतिबा फुले यांचा सामाजिक सुधारणा कार्याचा प्रमुख प्रकार कोणता आहे?

A स्त्री शैक्षणासाथी B दलित बांधवांसाठी न्यायसाथी C धार्मिक सुधारणा कार्यासाठी D कृषी सुधारणा कार्यासाठी

Why: हे सर्व सुधारक दलित समाजाच्या उत्थानासाठी कार्य करीत धार्मिक आणि सामाजिक बांधवांचे सुधारणा कार्यासाठी आहेत.

Question 80

Question bank

खालिलपैकी कोणता सामाजिक बंडोबा किंव्हा अंडोलन महाराष्ट्रात जातीय भेदत्व कमी करणाऱ्या प्रमुख प्रकारांपैकी एक मानला जातो?

A प्रारंभिक सामाजिक सुधारणेज्ञ B ब्राह्मण सुधारक C दलित चळवळीचा D राजकीय चळवळीचा

Why: दलित चळवळीचा सामाजिक बंडोबा चळवापासून मुख्तता आणि समाज हक्कांसाठी लढा देतो, ज्यामुले जातीय भेदत्व कमी होतो.

Question 81

Question bank

म्हणून पुढीलपैकी कोणता क्रिया 'म्हणून'च्या सामाजिक संघटनांमध्ये मोडतो?

A महाराजा छत्रपती शिवाजी B रघुनाथ जोशी C गाडगे महाराज D बाळ गंगाधर टिळक

Why: गाडगे महाराज हे महाराष्ट्रीय समाजिक संघटनेत असून 'म्हणून' या लोकांचे प्रतिनिधित्व करतात, त्यामुळे संस्थामध्ये समाजरक्षणाचा गडवूण आलेला आहे.

Question 82

Question bank

सामाजिक संरक्षण संस्थाॅच्या खालीलपैकी कोणि दलित बांधवांसाठी विशेष कार्य केले?

A पंडित दिगंबर जामकार B ज्योतिबा फुले C श्रीशिवाजी महाराज D नाना वट्टी

Why: ज्योतिबा फुले यांनी दलितांसाठी शिका्षण आणि सामाजिक हितासाठी महत्त्वाचे कार्य केले आणि छळ निराकरण करण्याचा प्रयत्नान्वित विराट केला.

Question 83

Question bank

मंजुष्री आणि स्त्री अधिकार क्षेत्रातर्फे खालीलपैकी कोणता समाजिक संघटनेपु जुना आला?

A राणी लक्ष्मीबाई B स्वामी दयानंद C पंडित जिजावरा व फुले D डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

Why: पंडित जिजावरा व फुले हे स्त्री शिका्षण आणि स्त्री अधिकारासाठी लढणारे शूर समाजिक संघटक होते.

Question 84

Question bank

दलित समाज संरक्षण संस्थाॅत जाती भेद दूर करण्यासाठी खालीलपैकी कोणता आंदोलक महत्वाचे ठरले?

A ब्राह्मण समाज आंदोलन B स्वराज आंदोलन C दलित उत्तान चळवळ D कृर्षी संरक्षण आंदोलन

Why: दलित उत्तान चळवळीमुळे छळमुक्ती आणि सामाजिक समानतेसाठी काम झाले, ज्यामुळे जातीय भेद मिटला.

Question 85

Question bank

सत्यमेव हे कोणत्या प्रकरणाचा सामाजिक संरक्षणाशी संबंधित आहे?

A दत्तक संरक्षण B सामाजिक क्रांतिकारिणी C सामाजिक बडोळा D धार्मिक संरक्षण

Why: सत्यमेव हा सामाजिक बडोळा असून त्याचा मुख्य उद्देश सामाजिक छळ आणि अन्य द्वेष करून होतो.

Question 86

Question bank

खालिलपैकी कोणता समांजिक सूत्रक ब्रिटीश काळात साक्रीय होता?

A महालत्मा फुले B राणासाहेब पाटील C ज्योत्सिबा फुले D गोपाल कृष्ण गोखले

Why: गोपाल कृष्ण गोखले हे ब्रिटिश काळातील समांजिक सूत्रक होते ज्यांनी समांजिक सूत्रधाऱणा व स्वतंत्र्याचा पुरस्कार केला.

Question 87

Question bank

शिवाजी महाराजांनी समांजिक सैनिक संघटना कोणी प्रामुख्याने आयोजित केली?

A बालनाथ टिळकांच्या मार्गदर्शनाखाली सैनिक संघटना B राणासाहेब पाटील यांची नेत्रत्त्वाखाली जातीयवादी निर्वारण C स्वातंत्र्यसैन्यांची संघटना स्थापन D धार्मिक सशक्तता व शांतीचा राखणारा धोरणे

Why: शिवाजी महाराजांनी समांजिक सैनिक संघटना मुख्यतः धार्मिक सशक्तता राखण्यास व शांतता प्रस्थापित करण्याला प्राथम्य दिले.

Question 88

Question bank

खालिलपैकी कोणता प्रमुख समांजिक सैनिक छळ, जातीय भेदभाव आणि विधवा विवाहविरोधी काम करत होता?

A महालत्मा फुले B राणासाहेब पाटील C बालनाथ टिळक D गोपाल कृष्ण गोखले

Why: महालत्मा फुले यांनी छळ, जातीय भेदभाव व विधवा विवाहविरोधी सैनिक केली.

Question 89

Question bank

ज्योतिबा फुले यांचा मुख्य समांजिक सैनिक कार्य काय होता?

A शिक्षण आणि सामाजिक उद्धाटन B जातीय कालजोत व छळ हटवणे C धार्मिक स्वातंत्र्य संग्राम D धार्मिक सैनिकता

Why: ज्योतिबा फुले यांची मुख्यत्वे जातीयवादी व छळ यांना दूर करण्यासाठी काम केले.

Question 90

Question bank

खालिलपैकी कोणता सैनिक मराठा साम्राज्याची सैनिक चळवळीचे प्रमुख नेते होता?

A राणासाहेब पाटील B महालत्मा फुले C बालनाथ टिळक D गोपाल कृष्ण गोखले

Why: बालनाथ टिळक हे मराठा साम्राज्याची सैनिक चळवळीचे एक प्रमुख नेते होते.

Question 91

Question bank

छळ आणि जातीय भेद निवारणासाठी क कोणता सर्वाधिक कार्य़ करणारा सामाजि क सूधारक कोण?

A महत्मा फुले B ज्योतिबा फुले C रानासाहेब पाटील D शिवाजी महाराज

Why: ज्योतिबा फुले यांची छळ आणि जातीभेद निवारणासाठी मोठ्या कार्य़ केले.

Question 92

Question bank

शिक्षण सुधारणा आणि विद्व पুर्नर्विवाहाचा बडदळ खालीलपैकी कोणती विद्वान बरोबर आहे?

A रानासाहेब पाटील यांनी ही सुधारणा राबवली B गोपाल कृष्ण गोखळे यांनी शिक्षण सुधारणा केली C महत्मा फुले यांनी विद्वा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि शिक्षण पुरुषकारताही सुधारणा केली. D शिवाजी महाराजांनी शिक्षण सुधारणा केली

Why: महत्मा फुले यांनी विद्वा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि शिक्षण क्षेत्रातही सुधारणा केली.

Question 93

Question bank

शिक्षण सुधारणा क्षेत्रात खालीलपैकी कोणता सुधारक प्रमुखपैकी होता?

A महत्मा फुले B ज्योतिबा फुले C रानासाहेब पाटील D बालनाथ टिं ballistic

Why: बालनाथ टिं ballistic यांनी शिक्षण सुधारणा तसेच सामाजि क सुधारणा क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण काम केले.

Question 94

Question bank

मऱाठा साम्राज्यातील सामाजि क सुधारणांमध्ये खालीलपैकी कोणता घटक सर्वात महत्त्वाचा होता?

A जातीय भेद निवारण B स्त्री शिक्षण C विद्वा पुनर्विवाह D धार्मिक सहिष्णुता

Why: जातीय भेद निवारण हे सामाजि क सुधारणांमध्ये मुख्य स्थान घेऊन होते.

Question 95

Question bank

शिक्षणक्षेत्रातील प्रमुख सुधारणा ब्रिटिश काळात खालीलपैकी कोणती नाही?

A गोपाल कृष्ण गोखळे यांचा सामाजि क सुधारणा B रानासाहेब पाटील यांचा छळ निवारण C शिवाजी महाराजांचा शिक्षण सुधारणा D महत्मा फुले यांचा विद्वा विवाह प्रोत्साहन

Why: शिवाजी महाराजांचा काल ब्रिटिश काळाच्या आधीचा आहे, त्यामुळे त्यांची शिक्षण सुधारणा ब्रिटिश काळात केली नाही.

Question 96

Question bank

महाराष्ट्रातील कोणता प्रमुख सामाजीक संघटक चळ, विद्वय विविध अणि चिकित्सा याबाबत सज्जूल कामगार होतो?

A महालम फुले B गोपालकृष्ण गोखले C जयोतिबा फुले D राणासाहेब पाटील

Why: महालम फुले यांची चळ, विद्वय विविध व चिकित्सा अशा सामाजिक दृष्टिकोनांची न्यवाऱ्याची कल्पना.

Question 97

Question bank

खालिलपैकी कोणता सामाजिक संघटक स्वातंत्र्य चळवळीशी निगडित होतो पण सामाजिक संघटनांमध्ये सक्रीय होतो?

A बालनाथ टिळक B राणासाहेब पाटील C जयोतिबा फुले D महालम फुले

Why: बालनाथ टिळक हे स्वातंत्र्य चळवळीशी निगडित असून सामाजिक संघटन कारयातही होतात.

Question 98

Question bank

गोपालकृष्ण गोखले यांना कोणत्या कृत्रिम प्रमुख कामाचे केले?

A चिकित्सा संघटने आणी स्वातंत्र्य चळवळीची वाढ B विविध विविध प्रयोजने C जातीय भेद निवाऱण D धार्मिक संघटना

Why: गोपालकृष्ण गोखले यांना चिकित्सा संघटने आणी स्वातंत्र्य चळवळीची वाढ यावर काम केले.

Question 99

Question bank

राणासाहेब पाटील यांचा मुख्य सामाजिक कार्यक्षेत्र काय होता?

A चळ निवाऱण आणी चिकित्सा B जातीय भेद निवाऱण व चळ C स्त्री चिकित्सा व विविध पुनर्र्चिवाह D शस्त्रीय संघर्ष आणी सामाजिक संघटना

Why: राणासाहेब पाटील यांच्या मुख्यत्वे चळ आणी जातीभेद दूर करण्यासाठी काम केले.

Question 100

Question bank

खालिलपैकी कोणता सामाजिक चळवळी आणी विविध पुनर्र्चिवाहावर लक्ष केंद्रित करीत नव्हता?

A महालम फुले B गोपालकृष्ण गोखले C शिवाजी महाराज D जयोतिबा फुले

Why: शिवाजी महाराजांचा सामाजिक संघटना कृत्रिम मुख्य फोकस धार्मिक संघर्ष होता, विविध पुनर्र्चिवाह किंव्हा चिकित्सा संघटना त्यांचा मुख्य विषय नव्हता.

Question 101

Question bank

महाराष्ट्रीय सामाजीक सुधारणांमध्ये_balance टिळक यांनी कोणत्या विषया वर काम केले?

A शिक्षण व सामाजिक जागृती B विद्यालय पुनर्विवाह C जातीय भेद निर्वारण D छळ निर्वारण

Why: दालनाथ टिळक यांनी शिक्षण आणि सामाजिक जागृती ह्या क्षेत्रावर मुख्य काम केले.

Question 102

Question bank

खालिलपैकी कोणत्या काळातील सामाजिक सुधारकांनी विद्यालय पुनर्विवाहावर प्रोत्साहन दिले?

A ब्रिटिश काळातील सुधारक B मऱाठा साम्राज्य काळातील सुधारक C छत्रपती शिवाजी युगातील सुधारक D स्वातंत्र्योत्तर काळातील सुधारक

Why: ब्रिटिश काळातील अनेक सुधारकांनी महात्मा फुले यांनी विद्यालय पुनर्विवाहावर प्रोत्साहन दिले.

Question 103

Question bank

शिवाजी महाराजांच्या काळातील सामाजिक सुधारणा यामध्ये खालिलपैकी कोणता महत्त्वाचा होता?

A जातीय भेद निर्वारण B धार्मिक सहिष्णुता आणि शांतता C शिक्षण विस्तार D विद्यालय विवाह प्रोत्साहन

Why: शिवाजी महाराजांच्या काळातील सामाजिक सुधारणा मुख्यतः धार्मिक सहिष्णुता आणि शांततेवर अधारित होती.

Question 104

Question bank

महाराष्ट्र फुले आणि ज्योतिबा फुले यांच्यातील मुख्य फरक कोणता होता?

A महाराष्ट्र फुले विद्यालय पुनर्विवाहावर काम करत होते, ज्योतिबा फुले छळ व जातीय भेद निर्वारणावर काम केले B महाराष्ट्र फुले शिक्षणावर काम करत होते, ज्योतिबा फुले विद्यालय विवाहावर काम करत होते C दोडेहेरी फक्त छळावऱ्याच काम करत होते D दोडेहेरी केवळ ब्रिटिशकाळीन सामाजिक सुधारक होते

Why: महाराष्ट्र फुले यांनी मुख्यतः विद्यालय पुनर्विवाहावर भर दिला तर ज्योतिबा फुले यांनी छळ आणि जातीय भेद निर्वारणावर काम केले.

Question 105

Question bank

छळ आणि जातीय भेद निर्वारणात पुराणारे कोणते सामाजिक सुधारक होते?

A राणासाहेब पाटील B दालनाथ टिळक C महाराष्ट्र फुले D गोपाल कृष्ण गोखले

Why: राणासाहेब पाटील यांनी छळ आणि जातीय भेद निर्वारणातही महत्त्वपूर्ण काम केले.

Question 106

Question bank

शाळीळपैकी कोणत्या सुधारकाचा सामाजिक सुधारणा कार्या ब्रिटिशकारकांच्या काळात सर्वाधिक होत्या?

A शिवाजी महाराज B गोपाल कृष्ण गोखले C महात्मा फुले D बालनाथ टिळक

Why: गोपाल कृष्ण गोखले हे मुख्य ब्रिटिश काळातील सामाजिक सुधारक होते.

Question 107

Question bank

मरतारा सामाजिकतेल कोणत्या सामाजिक सुधारणामध्ये जातीभेदाचा निवारण महत्त्वाचा होता?

A धार्मिक समिति वाढविण्यात करण्यात B युद्धक्षेत्रातून शांतीता स्थापित करून C शिक्षण व जातीय भेद निवारण D विडावा पुनर्विवाह प्रोत्साहन

Why: मरतारा सामाजिकतेल सामाजिक सुधारणांमध्ये मुख्यत्वे शिक्षण आणि जातीभेद निवारणावर भर दिला गेला.

Question 108

Question bank

शाळीळपैकी कोणता सुधारक शिक्षण सुधारणा व विधवा विवाह विषयीक सामाजिक सुधारण्यात प्रमुख घटक होता?

A महात्मा फुले B गोपाल कृष्ण गोखले C राणासाहेब पाटील D शिवाजी महाराज

Why: महात्मा फुले यांची शिक्षण सुधारणांसह विधवा विवाहासाठीही सामाजिक जागृती केली.

Question 109

Question bank

गोपाल कृष्ण गोखले यांचा सामाजिक सुधारक ज्योत्स्नाले मुख्य दृष्टीकोन काय होता?

A शिक्षणाच्या विकास आणी स्वातंत्र्य चळवळीला चालना B धार्मिक सुधारणा आणी विधवा पुनर्विवाह C जातीय भेद निवारण D शासन व्यवस्थता सुधारणा

Why: गोपाल कृष्ण गोखले यांचा मुख्य सामाजिक सुधारणा आणि स्वातंत्र्य चळवळीला चालना देण्याचा महत्त्वपूर्ण पैलू होता.

Question 110

Question bank

शाळीळपैकी कोणता सुधारक छत्रपती शिवाजी महाराजांमध्ये काळाचा कार्यरत नव्हता?

A महात्मा फुले B शिवाजी महाराज C राणासाहेब पाटील D बालनाथ टिळक

Why: महात्मा फुले यांचा काळ ब्रिटिश काळातील असून ते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळाचा कार्यरत नव्हते.

Question 111

Question bank

जातीय भेद व छळांविरुद्ध लढणारा सामाजीक सुधारक कोण होता?

A ज्योतिबा फुले B गोपाल कृपान गोखले C राणासाहेब पाटील D शिवाजी महाराज

Why: ज्योतिबा फुले यांनी जातीय भेद व छळांविरुद्ध सक्रीय संघर्ष केला.

Question 112

Question bank

शिक्षण सुधारणा व सामाजीक जागृती करणाऱ्या सुधारकांमध्ये खालिलपैकी कोणता समावेश होतो?

A गोपाल कृपान गोखले B शिवाजी महाराज C राणासाहेब पाटील D महत्मा फुले

Why: गोपाल कृपान गोखले यांनी शिक्षण सुधारणा आणि सामाजीक जागृती यामध्ये नेतृत्त्व केले.

Question 113

Question bank

खालिलपैकी कोणत्या सुधारकाने मराठा साम्‍राज्याची सामाजीक सुधारणा करण्याक्रमात प्रमुख भूमिका बजावली?

A बाळनाथ टिंलिक B गोपाल कृपान गोखले C महत्मा फुले D राणासाहेब पाटील

Why: बाळनाथ टिंलिकांनी मराठा साम्राज्याती सुधारणा चळवळींतील मुख्य भूमिका बजावली.

Question 114

Question bank

विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन देणारे प्रमुख सुधारक कोण होते?

A महत्मा फुले B ज्योतिबा फुले C राणासाहेब पाटील D गोपाल कृपान गोखले

Why: महत्मा फुले यांनी विधवा पुनर्विवाहाला महत्व दिले आणि समाजात त्याचा प्रसार केला.

Question 115

Question bank

शिक्वाजी महाराजांच्या सामाजिक सुधारक काय महत्त्वाचे होते?

A विधवा विवाह प्रोत्साहन B छत्रपतींची धार्मिक शिक्षणुता C जातीय भेद निवारण D शिक्षणाचा प्रसार

Why: शिक्वाजी महाराजांनी धार्मिक शिक्षकतेला महत्व दिले व सामाजिक शांतीचा रखड्यावर भर दिला.

Question 116

Question bank

शाळीulpैकी कोणता सुदारक शिष्य अनु आणि सामजिक सुदारणांसाठी प्रसिद्ध आहे?

A बालनाथ टिळक B शिवाजी महाराज C महत्मा फुले D राणासाहेब पाटील

Why: महत्मा फुले हे शिष्य व सामजिक सुदारणांसाठी प्रसिद्ध होते.

Question 117

Question bank

जातीय भेद निर्माण करणारा शाळीulpैकी कोणता सुदारक प्रमुख आला?

A ज्योतिबा फुले B गोपाळ कृष्ण गोखले C राणासाहेब पाटील D बालनाथ टिळक

Why: ज्योतिबा फुले यांना जातीभेद निर्माणावर विशेश स्म कॅम केले.

Question 118

Question bank

महाराष्ट्रीय इतिहासातील समाजिक सुधारणा चालविणीतील संत तुकारामांच्ये योगदाना कोणत्या बाबतीत महत्वाचे मानले जाते?

A जातिभेद नष्ट करण्‍यासाठी त्‍यांची कडाडून अमोलन केला. B सर्वसामान्यांसाठी भाक्ती आणि नैतिकतेचा प्रवेश केला. C स्त्रियांच्‍या शैक्षणिक अंधिकारासाठी त्यांची विशेष प्रवेश केला. D ब्राह्मणशाहीच्या विरोध त्यांची सर्वज्ञानी भाशणे दिली.

Why: योग्य उत्तरेचा कारण: संत तुकारामांच्या मुख्‍य योगदान भक्ति चालविण्याच्या मार्गदर्शन लोकांमध्ये नैतिकतेचा आणि सामंजस्यतेचा संदेश देण्याचा होतो, त्यामुळे संत तुकारामांनी कडाडून आपले आदर्श प्रवेश महत्वाचे होते.
विद्यार्थी का भरतात: अनेक विद्यार्थी जातिभेद विरोधी आंधोलन म्हणून स्त्री शिक्षणावर तुरटी प्रवेश होणे अपेक्षित करतात आणि अपेक्शित करून असल्यानं पर्याय A आणि C निवडतात, ही एक premature नियम वापरण्याची चूक आहे.
प्रत्येक पर्याय: A सही - जातिभेदविरोधी आंदोलन हे सतत अपेक्षित असल्यमुळे अनेकांना आकर्षित करते पण तुकारामांनी भुमिका किंवा नैतिक संदेश दिला होता (चूक A); C चुकीचा - स्त्री शिक्षणावर तो काल फारसा नव्हता, पर्याय चुकीचा आहे (चूक D); D चुकीचा - ब्राह्मणशाही विरोधी भाषणे किंवा आंदोलन करत तुकारामांनी लोकांना समजावले नव्हते (चूक B).

Question 119

Question bank

पेशवे कालनातील महाराष्ट्रीय समाजाच्या सुधारणा खालीलपैकी कोणता होता?

A ब्राह्मण वर्गाने अंतर्गत स्वधर्म सुधारणा सुरू केलेली. B शिक्षण आणि धारणिक चुका ची समज वाढविणे. C परकी देशांशी संपर्कातून नवीन विचारांचा प्रवेश. D किसान आणि दलित चळवळींना उदय.

Why: योग्य उत्तरेचा कारण: पेशवे कालातील समाज सुधारणा मुख्यतः धर्मिक चुका जाणून काढून देणे व शिक्षणाद्वारे समाजिक बाँधणी हलविण्यावर होती; हा साद पंढरी परिसरातील मुख्य मनाला जातो.
विद्यार्थी का भरतात: 'परकी देशांशी संपर्क' हा पर्याय अनेकांना अंध तो समजल्यामुळे भ्रम वाढतो, ज्यामुळे Misconception E (biased reasoning, availability heuristic) लागू होतो.
प्रत्येक पर्याय: A चुकीचा - धार्मिक वर्गाने अंतर्गत सुधारणा सुरू केली असेले तर चुकीचा (Misconception C); C चुकीचा - परकी संपर्काचा अभिप्राय आधुनिकीकरण किंवा सुधारणा नव्हे (Misconception E); D चुकीचा - सामाजिक पुन्हा वाढलेली चळवळींना मुख्यत्वे नाही (Misconception D).

Question 120

Question bank

मातृभाषी शेंदूरकर यांचा समाज सुधारणा मध्ये कोणता मुख्य तत्त्वज्ञान होता?

A स्त्रियांच्या शैक्षणिक सहभाग वाढविणे B अस्पृश्यता विरोध संरक्षक C बालविवाहाविरुद्ध मोहिम D ब्राह्मणीय धर्मशास्त्रांचा पुनरावलोकन

Why: योग्य उत्तरेचा कारण: मातृभाषी शेंदूरकर यांचे समाज सुधारणा मुख्यतः स्त्री शिक्षण, अस्पृश्यता आणि बालविवाहाविरोधी होते; त्यांनी ब्राह्मणीय धर्मशास्त्रांच्या पुनरावलोकन केलेले उल्ले्खनीय नाही.
विद्यार्थी का भरतात: विद्यार्थी धर्मशास्त्रीय मुद्दे जोडलेले वाटतात आणि 'ब्राह्मणीय धर्मशास्त्रांचा पुनरावलोकन' या सोबत गोंधळतात (Misconception B).
प्रत्येक पर्याय: A, B, C पर्याय तत्त्वज्ञान पश्चिम समाज सुधारणा जुळतात (Misconception C); D पर्याय योग्य नाही कारण तत्त्वज्ञान त्या समाज सुधारकांचे नव्हते (Misconception A).

Question 121

Question bank

संत परशुराम चलीणार्या समाज सुधारणा चालविण्यात काय होता?

A जातीय भेद मिटवून सर्वधर्मी बंदुत्व प्रवेश करणे B नैतिक शैक्षणिक समाज सुधारणा प्रस्तावना C प्रशिक्षित युवकांना स्वराज्य स्थापनासाठी उदयक्त करणे D धार्मिक कर्मकांदावर निर्भरतेचे निरसन

Why: योग्य उत्तरेचा कारण: संत परशुराम चलीणांनी लोकांमध्ये नैतिक आणि सदाचाराचा प्रवेश करून समाज सुधारणा घडवण्यात भर दिला; धार्मिक कर्मकांदावर निर्भरते काढणे त्यांचा मुख्य मुद्दा नव्हता.
विद्यार्थी का भरतात: धर्मकर्मवीरहरूको मूळ विषय जोडलेले वाटतात आणि पर्याय D निवडतात, ही premature नियम वापरण्याची चूक आहे (Misconception A).
प्रत्येक पर्याय: A पर्याय जातीयतेच्या संविधानील ऐतिहासिक संदर्भात होता (Misconception C); C पर्याय स्वराज्याबद्दल चुकीचा आहे (Misconception D); D चुकीचा - आशय तत्त्वज्ञानाशी संबंधित नाही (Misconception A).

Question 122

Question bank

महाराष्ट्रीय समाज सुधारणा चळवळीतील विद्यासंपन्न स्थापनेंचा मुख्य हेतू कोणता होता?

A मुख्य चिंतन आणि धार्मिक शैक्षणिक प्रबोधन देणे B परिण्परागत शैक्षणिक संपूर्ण सुधारणा मध्ये नवीन विद्यासंपन्न स्थापन करणे C विद्यार्थ्यांमध्ये समाज समता आणि जागरूकता निर्माण करणे D राजकीय आणि सामाजिक त्याग करण्याचा प्रयत्न करणे

Why: योग्य उत्तरेचा कारण: समाज सुधारणा चालविणार्‍या विद्यासंपन्न वर्गाने समाज समता व जागरूकता प्रसार करण्यासाठी विद्यासंपन्न स्थापना केली होती, ती धार्मिक कर्मकांदावर आधारित राजकीय आंदोलने नव्हती.
विद्यार्थी का भरतात: विद्यार्थी 'परंपरागत शैक्षणिक सुधारणा' किंवा 'राजकीय आंदोलन' यांच्यामध्ये चूक करतात, त्यामुळे पर्याय B सरवाधिक आकर्षित वाटतो, ही misconception A आहे (नियम दुर्लक्षित).
प्रत्येक पर्याय: A चुकीचा - धार्मिक शिक्षणपर प्रबोधनासाठी होते; B चुकीचा - पूर्ण सुधारणा नव्हती येथे; D चुकीचा - त्यागाचा प्रश्न नव्हता (Misconception D).

Question 123

Question bank

राणी लक्ष्मीबाई यांच्याच काळात महाराष्ट्रातल्या सामाजिक सुधारणाांसाठी घडलेल्या प्रमुख चळवळीतील कोणती विधा खरे नाही?

A अस्पृश्यता निवारणसाठी मूळ प्रयत्न झाला होता. B स्त्रियांच्य राजकीय अधिकारांसाठी लढा झाला होता. C बालविवाहाविरोध जागरूकता निर्माण केली. D कृषकांनंही गावड सुधारण्यसाठी प्रयत्न धाले.

Why: योग्य उत्तराचे कारण: राणी लक्ष्मीबाई यांच्याच काळात स्त्रियांच्या राजकीय अधिकारांसाठी लढा फारसा सुरु नव्हता; समाज सुधारणा मूळत: सामाजिक व अर्थिक बाबींवर केंद्रित होते.
विद्यार्थी का चूकतात: बहुतेक विद्यार्थ्यांना सामाजिक सुधारणा म्हणजे राजकीय हक्क जोडण्याचा अर्थच नसतो (गंभीर गैरसमज C).
पर्यायानुसार: A साठी अस्पृश्यतेचा विरोध हा खरा होता (गैरसमज D); C साठी बालविवाहाविरोधी जागरूकता करणे योग्य आहे (गैरसमज C); D साठी कृषकांचा सामाजिक सुधारणा साठी प्रयत्न नव्हता (गैरसमज B).

Question 124

Question bank

महाराष्ट्रातील 19व्या शतकातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील प्रमुख ज्यांनी ‘सरवाणा शिक्षण अधिकारी’ असे आवाहन केले, ते कोण होते?

A रजाराम मोहन रॉय B आण्णा भाऊ साठे C जय राम रामचंद्र टळपटीटी D सावरकर विंायक दाम.odर

Why: योग्य उत्तराचे कारण: जय राम रामचंद्र टळपटीटी हे महाराष्ट्रातील त्या काळातील प्रमुख सामाजिक सुधारक होते ज्यांनी सरवाणा शैक्षणिक अधिकारी आवाहन केले.
विद्यार्थी का चूकतात: रजाराम मोहन रॉय हे प्रमुख सामाजिक सुधारक असून त्यांचा संबंध प्रामुख्याने ब्रिटिश सुधारणा कार्यक्रमाशी होता, म्हणून विद्यार्थ्यांना चूक होते (गैरसमज B).
पर्यायानुसार: A – ब्रिटिश सामाजिक सुधारक, महाराष्ट्राशी संबंध नाही (गैरसमज B); B – सामाजिक कार्यकर्ते पण शिक्षणाबाबत नव्हते; D – स्वातंत्र्यसंघर्षिक पण शिक्षण नव्हते (गैरसमज C).

Question 125

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील प्रमुख परंपर कुठून आली होती?

A ब्रिटीश शैक्षणिक धोरणामुळे सामाजिक जागरूकता वाटल्यामुळे B महाराष्ट्रातील पारंपरिक भारतीय चळवळींपासून C मध्यपूर्वेत ईस्लामी सामाजिक सुधारणा चळवळींपासून D फ्रेंच आणि अमेरिकन क्रांतींपासून

Why: योग्य उत्तराचे कारण: महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळींचा मूळ प्रवाह भारतीय पारंपरिक सामाजिक जागरूकतेकडे ओढला गेला.
विद्यार्थी का चूकतात: अनेक विद्यार्थी ब्रिटिश शैक्षणिक धोरणाकडे कालांतराने सामाजिक जागरूकता वाटल्याचा विचार करतात, पण समाजातील परंपरागत जागरूकता मुख्य कारणे होते (गैरसमज A).
पर्यायानुसार: A – ब्रिटिश धोरणामुळे लोक उत्सुक होते पण मूळ कारण नाही (गैरसमज A); C – मध्यपूर्वेत सामाजिक चळवळींचा प्रभाव मर्यादित (गैरसमज D); D – फ्रेंच व अमेरिकन क्रांतींचा सामाजिक सुधारणा प्रभाव मराठीत नव्हता (गैरसमज E).

Question 126

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील 'स्त्यशोधक समाज' ची संस्था कोणत्या उद्दिष्टासाठी झाली होती?

A पौराणिक कर्तृत्वाला आव्हान देण्यासाठी B व्यावसायिक लोकांनाHECK अभ्यासासाठी C अस्पृश्यता समाप्तीसाठी D शिक्षणातल्या व्याप्त समाजाचा करण्यासाठी

Why: योग्य उत्तराचे कारण: स्त्यशोधक समाजाची स्थापना मुख्यतः पौराणिक कर्तृत्व संशोधन आणि विरोधकाला आव्हान देण्यासाठी झाली होती.
विद्यार्थी का चूकतात: अस्पृश्यता विरोध ही त्यांची मुख्य प्राथमिकता नव्हती, अनेक विद्यार्थी rote memorisation मूळ आधार मानतात (गैरसमज C).
पर्यायानुसार: B – प्रयोजन चुकीचे (गैरसमज D); C – फार लक्षणीय पाणी अस्पृश्यक समाजाने ते मुख्य मानले नाही (गैरसमज C); D – चांगल्या विषयावर प्राथमिक करण नव्हते (गैरसमज B).

Question 127

Question bank

महत्‍वाचा ज्योतिबा फुले यांनी महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीत कोणी नवीन बाब सुरू केली?

A महालांचा शैक्षणाचा प्रसार सुरू करणे B ब्रह्मचर्य आणि वैराग्य या तत्वांचा प्रसार C महाराठा राजकारणातील प्रवीणशावऱ भऱ देणे D हिंदू धर्माती उपासनेवर अधिक लक्ष केंद्रित करणे

Why: योग्य उत्तराचे कारण: महत्त्वाचा ज्योतिबा फुले यांनीपहिल्यांदा स्त्रियांच्या शैक्षणाचा अधिकाऱ्यांचा प्रचार केला, जो महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील नवाच महत्त्वाचा घटक होता.
विद्यार्थी का चूकतात: अध्यात्मिक विशयांवर राजिकरणाशी जोडलेले प्राथमिक अधिकाऱ्यांचा विचार करताना, अनेक विद्यार्थी rote memorisation वरच पडकतात (गैरसमज C).
पर्यायानुसार: B – ब्रह्मचर्य आणि वैराग्य यांचा सामाजिक चळवळीशी थेट संबंध नाही (गैरसमज B); C – राजकारणावर थेट प्रचार मर्यादित होता (गैरसमज D); D – धार्मिक उपासनेवर नव्हे, तर सामाजिक न्यायासाठी थेट भरणे होते (गैरसमज B).

Question 128

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा मूळ कोठाठ नेहमीच अपवाद राहिला?

A ब्राह्मण वर्गादून समता स्वीकारणे B दलित वर्गाशी शिकाँशात्मक संधी वाढवणे C स्त्रियांच्या आर्थिक सहभागासाठी प्रयत्न D जात-పధ्दतीमध्ये सुधारणा करण्याचे

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: सामाजिक सुधारणा मूळ ब्राह्मण वर्गादून समता स्वीकारणे फारसा घडलेला नव्हता, हे एक स्थिर अपवाद ठरला.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: अनेकदा ब्राह्मण वर्ग वृत्त्यापाँ शिकाँशात्मक प्रयास भाक असल्याँचा biased reasoning होतो (Misconception E), त्यामुळें पर्याय A सहज निवडला जातो.
पर्याय-दर-पर्याय विश्लेषण: B – शिकाँशात्मक प्रयास अधिक झाले (Misconception D); C – स्त्री सहभागासाठी प्रयत्न सामानँय होते (Misconception C); D – जातीय कालांतरणाने सुधारणा झाली (Misconception D).

Question 129

Question bank

महाराष्ट्रात 19व्या शतकातील स्त्रियांच्या शैक्षणिक सुधारणा चालवलीसाठी सरवात कामी कशावर भर देण्यात आला?

A प्राथमिक शैक्षणाचा विचार B स्त्री विवाह व्य उंँचावणे C स्त्रियांचे व्यवसायिक शिक्षण D स्त्रियांच्या कुटुंबासाठी भूमिकेवर चर्च

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: 19व्या शतकाच्या सामाजिक सुधारणा चळवळीमध्ये स्त्रियांच्या व्यवसायिक शिक्षण फार प्राथमिक नव्हते; मुख़्य भर प्राथमिक शिक्षण आणि विवाह व्य वाहाविण्यावर होता.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: व्यवसायिक शिक्षण हा अजंता महत्वाचा मुद्दा असताना त्याचा अभिप्राय ओढून विद्यार्थळना तो चुकीनं महत्वाचा वाटतो, हे biased reasoning आहे (Misconception E).
पर्याय-दर-पर्याय विश्लेषण: A, B, D हे सगळे प्राथमिक मुद्दे होते (Misconception C); C हा काळावधीसा अत्यंत प्राथमिक आहे (Misconception D).

Question 130

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीने कोणत्या बाजूला अधिक प्रयत्न पाडला?

A धार्मिक परिवर्तनामुळें उच्चीगत नैतिकता सुधारली B संपूर्ण सामाजिक राजकीय जागरूकता वाढवली C आर्थिक परिस्थिती मध्ये तक सीमा राहिली D परंपरागत धर्मशास्त्रांमध्ये कट्टरपणा वाढले

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: सामाजिक सुधारणा चळवळींमध्ये मुख्यतः नैतिक स्तर सुधारले, धार्मिक परिवर्तनामुळें उच्चीगतऱित्या लाঢ় झाला; सामाजिक-राजकीय जागरूकता हाही दुसऱ्या क्रमांकाचा मुद्दा होता.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: राजकीय जागरूकता चळवळीशी जुळून Yet असल्याँया पर्याय B जास्त रसात वाटतो, पण तो अधिक व्यापक नाही (Misconception E).
पर्याय-दर-पर्याय विश्लेषण: B – प्राथमिक पंध नाही (Misconception D); C – आर्थिक परिस्थिती मर्यादित नव्हती (Misconception C); D – कट्टरपण कमी हा मुख्य मुद्दा (Misconception C).

Question 131

Question bank

कुठल्या सामाजिक घटकाने 19व्या शतकातील महाराष्ट्रातील सुधारणा चळवळीचा मुख्य प्रत्तिकार केला?

A ब्राह्मण समुदाय B मराठा सरदार C मुस्लिम समुदाय D पैठंगबर सामाजिक वर्ग

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: ब्राह्मण समुदायाने परंपरिक अधिकार टिकविण्यासाठी सुधारणा चळवळींना अनेकदा प्रतिकार केला.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: मराठा सरदार व मुस्लिम समाज यांचा उल्लेख वारंवार येतो, त्यामुळे पर्याय B किंव्हा C निवडण्यात भ्रम होता (Misconception B).
पर्याय-दर-पर्याय विश्लेषण: B – प्रतिकार कमी, कारण ते सामाजिक सुधारक होते (Misconception D); C – मुस्लिम समाज सुधारणा चळवळीसंबंधित कमी (Misconception B); D – पैठंगबर सामाजिक वर्ग असा कुठलाही घटक नाही (Misconception C).

Question 132

Question bank

संत जनांस्वर यांंच्या विचारांचा महाराष्ट्रीय सामाजिक सुधारणा चळवळीवर काय परिणाम झाला?

A जातिभेदाचा शहाणोकार आणि सामाजिक तत्परता प्रसार B धार्मिक कट्टरपणा वाढविणे C शिकाँशाचा जागी केवळ भाक्तीचे प्रचाऱ करणे D स्त्रियांच्या निष्क्रियतेला प्रोत्साहन

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: संत जनांस्वरांच्या जातिभेदाविरुद्ध अपल्या अभंगांद्वारे सामाजिक तत्परता प्रसार केल्याने, ज्याने सामाजिक सुधारणांना गाढ आधार दिला.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: त्यांच्याशी फक्त भाक्तीशी संबंधित असल्याचे भ्रम, धार्मिक कट्टरपणा समजणे, Misconception B आहे.
पर्याय-दर-पर्याय विश्लेषण: B – धार्मिक कट्टरता वाढविणे असे नाही (Misconception C); C – भक्ती शिवाय शिकाँशावरील भर होता (Misconception C); D – स्त्रियांच्या निष्क्रियतेला प्रोत्साहन नाही (Misconception D).

Question 133

Question bank

महाराष्ट्रीय सामाजिक सुदारण चालवल्यमध्ये 'लोकमान्य' हे संबोधन कोणाला दिले गेले आहे आणि का?

A बाल गंगाधर टिळक - सामाजिक आणि राजकीय सुदारणकार्याचा दिले गेलेला एक मोठा संमानीय टॉपणनाम आहे. B राजाराम बोहर - महीला शिष्यस्नाती काम करणाऱ्याला C पंडित नूरुल हक - धार्मिक सुदारणेसाठी D दादा भवानी नौरोजी - दलितकरता लढणाऱ्याला

Why: योग्य उत्तरेचे स्पष्टीकरण: 'लोकमान्य' बाल गंगाधर टिळक यांना त्यांच्याद्वारे सामाजिक आणि राजकीय सुदारणाचा कार्यासाठीन दिले गेलेला एक मोठा संमानीय टोपणनाव आहे.
विद्यार्थ्यांचा चुकण्यामागील कारणः महीला किंवा दलित उपसर्गशील संयुजक 'लोकमान्य'शी जोडण्यात त्रुटी (गैरसमज B).
पर्यायी पर्यायांची भूमिका: B – चुकीचा संदर्भ; C – नूरुल हक हाच वेगळ्या संधर्भाचा (गैरसमज D); D – दादाभाई नौरोजीस 'लोकमान्य' नाव नाही (गैरसमज C).

Question 134

Question bank

महाराष्ट्रीय रक्तशुद्धी (कास्ट पद्धतीतील सुदारण) चळवळीचा संधर्भात्मक खरी व्याख्या काय बरोबर नाही?

A सर्वजातीय सामाजिक एकीच्या प्रयत्न सुदारणे चालविणे महत्त्वाची भूमिका बजावली. B ब्राह्मणांनी पूर्र्णपणे तुळना पद्धतीचा त्रय केला. C दलितांमध्ये सामाजिक जागरूकता विकसित व्हायला. D जातीय बहिष्कार कमी करण्याचा प्रयत्न झाला.

Why: योग्य उत्तरेचे स्पष्टीकरण: ब्राह्मण समाजाने तुळनात्मकर जातीय पद्धती पूर्णपणे सोडली नव्हती, त्यामुळं हा प्रयत्न खोटा आहे.
विद्यार्थ्यांचा चुकण्यामागील कारणः सुदारणाच्या चळवळीतील बद्लामुले सर्वांश सुदारणांना असे गैरसमज झाले (गैरसमज D).
पर्यायी पर्यायांची भूमिका: A – योग्य आहे (गैरसमज C); C – योग्य आहे (गैरसमज C); D – योग्य आहे (गैरसमज C); B चुकीचा आहे कारण पूर्णपणे त्रुटी आहे (गैरसमज D).

Question 135

Question bank

महाराष्ट्रीय सामाजिक सुदारण चळवळीतील कोणत्या व्यक्तीने अस्पृश्यता विरोधात तात्काळ सामाजिक जेवणा मध्ये आयोग केला?

A पंडित दयानंद सरस्वती B महात्मा फुले C राजर्षि शाहू महाराज D संत तुकाराम

Why: योग्य उत्तरेचे स्पष्टीकरण: महात्मा फुले यांना अस्पृश्यतेच्या विरोधात सामाजिक जेवण आयोजन करण्याचे पहिले, ज्यामुळे त्यांनी हा सामाजिक बेड मिटवण्याचा प्रयत्न केला.
विद्यार्थ्यांचा चुकण्यामागील कारणः पंडित दयानंद सरस्वतींचा सामाजिक सुदारणामध्ये मुख्यतः धार्मिक अंश आहे, त्यामुळे त्यांनी सामाजिक विरोध न करता, त्यांनी पर्याय A निवडून चुकीचा अर्थ लावला (गैरसमज B).
पर्यायी पर्यायांची भूमिका: A – अस्पृश्यता विरोधक नव्हते (गैरसमज B); C – शाहू महाराजांनी सामाजिक सुदारण केली पण प्रमुख भूमिका नव्हती (गैरसमज D); D – संत तुकारामाने सामाजिक जेवणाचा आयोजन केला नाही (गैरसमज C).

Question 136

Question bank

महाराष्ट्रीय सामाजिक सुदारण चालविण्यात दळखुलास दलित चळवळीचे नेत्या कोणते आहेत?

A सावित्रीबाई फुले B अंबेडकर C राजर्षी शाहू D स्मिता फडके

Why: योग्य उत्तरेचे स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे दलित चळवळीचे महान नेते होते, ज्यांनी महाराष्ट्रीय दलितांमध्ये सुदारण साठी नव्या मार्ग दाखविला.
विद्यार्थ्यांचा चुकण्यामागील कारणः सावित्रीबाई फुले आणि शाहू महाराजांच्या योग्यदृष्ट्या सामाजिक दलित नेते म्हणून माहीत नसून, त्यांनी दळित नेतृत्त्वाला 'नेटवर्क्स' म्हणून समजतात, पण ते दलित नेता नसून, दलितांच्या समर्थनक आहेत (गैरसमज B).
पर्यायी पर्यायांची भूमिका: A – दलित नव्हती पण सामाजिक सुदारणेच्या अग्रेसर (गैरसमज C); C – दलित नसलेले पण सामाजिक समर्थनक (गैरसमज C); D – कालांतराने नव्हे, भ्रमजन्मक (गैरसमज D).

Question 137

Question bank

खालिल आकृतिकृतीनुसार, महाराष्ट्र राज्य निर्मीतीची तारीख कोणती आहे? निदर्शित आकृती पहा. आकृतित "महाराष्ट्र दिन" ही तारीख 1 मे 1960 अशी नमूद केलेली आहे.

A 1 मे 1960 B 26 जानेवारी 1950 C 15 ऑगस्ट 1947 D 1 नोव्हेंबर 1956

Why: महाराष्ट्राचा राज्य निर्मीतीचा दिवस 1 मे 1960 रोजी आला, जेव्हा विदर्भ विभाग आणि मराठा भाषा भाशा वेगळे करून महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाला.

Question 138

Question bank

खालिल दिलेल्या आकृतिकृतीनुसार, महाराष्ट्र राज्य निर्मितीसाठी कोणत्या भाषिक आधारावर विभागणी झाली? आकृती पाहा ज्यात महाराष्ट्र प्रादेशिक आणि विदर्भ विभाग वेगळे दाखवले आहेत आणि भाषिक वेगळेपण \(\color{blue}{\text{मराठीत}}\) आणि \(\color{green}{\text{हिंदी}}\) लिहिलेलं आहे.

A प्रादेशिक भाषिक आधारावर B धार्मिक आधारावर C आर्थिक आधारावर D ऐतिहासिक युद्धान्वर आधारीत

Why: महाराष्ट्र राज्य निर्मिती वेळी जिल्हे भाषिक विभागाने वाटले गेले, ज्यामुळे मराठी भाषिक भागांना वेगळं राज्य मिळालं.

Question 139

Question bank

खालिल नकाशाव्रुण, महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी कोणता विभाग वेगळ्या वेळी जोडला गेला? आकृतिकृतीनुसार भिन्न प्रदेशं व सांगली जिल्हे वेगळ्या राज्यात दाखवले आहेत.

A सिंधुदुर्ग विभाग B सांगली विभाग C कोल्हापूर विभाग D औरंगाबाद विभाग

Why: सिंधुदुर्ग जिल्हा महाराष्ट्र राज्याला जोडला गेला, मग त्यानंतर बाकी जिल्ह्यांपैकी वेगळ्या वेळी जोडले गेले.

Question 140

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या खालिलपैकी कोणता राजकीय कार्यक्रम प्रसिद्ध झाला? खाली आकृतिकृतीमध्ये सरदार पटेल, विद्या सदाशिव पांडुर्नगार, धावरे, आणि बाळ गंगाधर टिळक यांचा चित्रांसोबत नावं दिली आहेत.

A सरदार पटेल B बाळ गंगाधर टिळक C धावरे D विद्या सदाशिव पांडुर्नगर

Why: धावरे हे महाराष्ट्र राज्य निर्मिती चळवळीतील प्रमुख कार्यकर्ते समजावीत राज्यकीय नेते होते ज्यांनी यांचा आणि आंदोलना मोठा सहभाग होता.

Question 141

Question bank

खालिल आकृतिकृतीतील महाराष्ट्र सरकारच्या पाळीव योजनेनुसार, कोणत्या वर्षी महाराष्ट्र राज्य अधिकारीकृतपणे स्थापन झाले?

A 1960 B 1956 C 1947 D 1975

Why: 1960 मध्ये विदर्भ आणि मराठी भाषिक भाग वेगळे करून महाराष्ट्र राज्य स्थापनेची तयारी करण्यात आली.

Question 142

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीचा प्रमुख सामाजीक घटक खालीलपैकी कोणता आहे? आकृतीत विविध सामाजीक घटक "मराजी मन" या केेंद्रात एकत्र येताना दाखवले आहेत.

एकात्मताधार्मिक
समरसताआर्थिक
विकासलष्करी
शक्ती

A भाषिक एकात्मता B धार्मिक समरसता C आर्थिक विकास D लष्करी शक्ती

Why: महाराष्ट्र निर्मितीमागे भाषा आधारित एकात्मता हा मुख्य सामाजिक आधार होता ज्यामुळे मराठी भाषिकांनी एकत्र येणे शक्य झाले.

Question 143

Question bank

खालिल चार पैकी कोणता महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेकालीन नायक नाही? आकृतीत शिवाजी महाराज, रंगाडे, टिळक, आनि बाल गंगाधर टिळक यांच्या चित्रांचं प्रतिनिधित्व आहे.

A शिवाजी महाराज B बाल गंगाधर टिळक C रंगाडे D सावरकर

Why: सावरकर महाराष्ट राज्य निर्मितीच्या घटकांशी थेट संबंधित नव्हते कारण ते स्वतंत्र स्वातंत्र्य चळवळीशी जोडलेले होते, तर इतर सर्व या प्रकल्पीय महाराष्ट्राच्या भूमिकाबजावली.

Question 144

Question bank

खालिल पात्र, महाराष्ट्र राज्याच्या सीमारेषा कोणत्या राज्यांशी जोडल्या आहेत? आकृतीमध्ये महाराष्ट्र राज्याच्या सीमांना वेगळ्या रंगांनी दाखवले आहे तसे की गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश आनि तेलंगणा.

A गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, तेलंगणा B राजस्थान, पंजराब, हरियाणा, दिल्ली C तमिळनाडू, केरळ, आंध्रप्रदेश, ओडिशा D गोवा, बंगाल, बिहार, छत्तीसगड

Why: महाराष्ट्र राज्याची सीमा गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, तेलंगणा अशा राज्यांना लाथते, त्यामुळे या राज्यांशी संबंध आहे.

Question 145

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या स्थापनेची खालीलपैकी कोणती घटक मोडीत मतदानाचा आहे? दिलेल्या आकृतीत भाषिक चळवळी, सामाजिक आन्दोलन, आनि राजकीय बॅठका दाखविल्या आहेत.

A भाषिक चळवळी आनि सामाजिक आन्दोलन B आर्थिक मंडी C लष्करी संघर्ष D विद्यार्थी क्रांती

Why: महाराष्ट्र राज्य निर्मितीला भाषिक चळवळी आनि सामाजिक आन्दोलन प्रमुख होते जेणेकरून मराठी भाषिकांचा स्वतःचा राज्य मिळाले.

Question 146

Question bank

खालिलपैकी कोणता महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीतील मुख्य प्रकल्प आहे? आकृतीत "राज्य पुर्नगठन आयोग", "भाषा विभाग", "केेंद्रिय सरकार", "स्थानिक आन्दोलन" हे घटक समोर आले आहेत.

A राज्य पुनर्गठन आयोगाशी संबंधित B स्थानिक ग्रामसभाचा निवडणूक C आर्थिक विकास योजना D लष्करी संघर्ष

Why: महाराष्ट्र राज्य स्थापनेसाठी राज्य पुनर्गठन आयोगाने भाषा विभाग आधारावर शिफारस दिली, तीच आधारे केंद्र सरकारने निर्णय घेतला.

Question 147

Question bank

हालिलपैकी कोणती घटना महासंयंत्र राग्यात्मक निर्मितीचा संदर्भात चुकीची आहे? आवश्यक महासंयंत्र निर्माण आणी राग्यात्मक निर्मिती प्रक्रियेत टप्पे दाखवले आहेत.

A 1956 मध्ये महासंयंत्र राग्य पूर्णपणे स्थापन झाले B विदर्भ शिवा वेगळ्या राग्यात समील करून आणल्यात C मरााठी भाषिक जागरुक चळवळीनी दबाव आणला D 1 मे 1960 रोजी महासंयंत्र राग्य अस्थित्वात आले

Why: 1956 मध्ये महासंयंत्र राग्य स्थापित झालेले नाही; ते 1 मे 1960 रोजी स्थापित आले, जो निमडलेला पाया चुकिचा आहे.

Question 148

Question bank

शालील आकृतीत दिलेला हा राजाभिषेक कोणत्या ठिकाणी आणि कोणत्या वर्षी झालाअसावा? आकृतीत सर्व लिहाण नाव, ठिकाणे आणि तारीख नमूद आहेत. या मानवाच्या़ ठिकाणी शिवाजी महाराजांचा राजाभिषेक झाला होता. Refer to the diagram below showing the place “राजगड” वर्ष १६७३ मध्ये झालेल्या शिवाजी महाराजांचा राजाभिषेकाचा तपशील.

A आमऱावती, १६५६ B राजगड, १६७३ C सिंहगड, १६६६ D हजरतऱाव, १६७७

Why: राजगड या ठिकाणी १६७३ मध्ये शिवाजी महाराजांचा घटवणारा आणि ओपचारिक राजाभिषेक झाला होता. हा मराठा साम्राज्याचा स्थापनेंचा प्रारंभिक टप्पा मानला जातो.

Question 149

Question bank

पुढील फलकातील आकृतीनुसार, १७५० शतकात मराठा साम्राज्याची राजधानी कोणता काळाचा संगणारा मुख्य योध्दा आहे? चित्रात काळ्यांचा नाव, त्यांचा स्थाना आणि गुरुंत्त् स्पष्टरिते दाखवले आहेत. Refer to the diagram below showing मुख्य काळ्यांचे स्थाना आणि त्यांचा काळावधी १७५० शतकात.

A सिंहगड आणि तोंरणा हे दक्षिणेकडे आहेत B राजगड किल्ला मुख्य प्रदेशात आहे C अहमदनगर किल्ला सरळ रेषेत प्रदर्शन केलेले आहे D राजगड आणि तोंरणा यांचा संबंध एका भाग आहे

Why: सिंहगड आणि तोंरणा हे किल्ले दक्षिणेकडे आहेत जे १७५० शतकातील मराठा साम्राज्यातील मुख्य सुरक्षित केंद्र होते.

Question 150

Question bank

शालील दर्शविलेल्या चित्रावरून, महाराष्ट्रीय राजाय़निर्मितीय कोणत्या नेतृत्त्वाची भूमिका सर्वात अधिक महाराष्ट्रीय आहे ओळखा. चित्रात शूर्वीर शिवाजी महाराजांचा छायाचित्र आणि त्यांचा राजकीय प्रभाव दाखवले आहे. Refer to the diagram below depicting शिवाजी महाराजांचे नेतृत्व आणि त्यांचा रणनितीचा प्रभाव दाखवले आहे.

A पोलिटिकल नेतृत्वाची B सैनी नेतृत्वाची C धार्मिक नेतृत्वाची D सामाजिक नेतृत्वाची

Why: शिवाजी महाराजांचे सैन्यदलाचे कुशल नेतृत्व करत मराठा राजयाचा स्थापनाने केले, ज्यात लढाईत ध्योरं अनेकांनी किल्ला विजयान्चा महत्वपूर्ण वाटा होता.

Question 151

Question bank

शालील चित्रात 'शिवाजी महाराजांचा राजाभिषेक' कधी आणि कुठे झाला याचा संदर्‍भात माहिती आहे. या संदर्भात योग्य पर्याय कोणता आहे? Refer to the diagram below detailing the year, place, आणि महत्त्व of शिवाजी महाराजांचा राजाभिषेक.

A १६७३ मध्ये रायरेश्वर मंदिर येथे B १६७४ मध्ये पुरंदर किल्ल्यावर C १६६६ मध्ये तोंरणा किल्ल्यावर D १६७६ मध्ये हजरतऱाव येथे

Why: शिवाजी महाराजांचा राजाभिषेक १६७३ मध्ये रायरेश्वर मंदिरात झाला होता, ज्यामुळे मराठा साम्राज्याला अधिक मान्यता मिळाली.

Question 152

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मिती संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान अधिकच योग्य आहे?

A महाराष्ट्र राज्य 1 मे 1960 रोजी निर्माण झाले, कारणया दिवसांपूर्वी जन्प्रकाष नारा यानी लक्ष्मणराव यांचा भूमिकेला होतो. B 1956 मधील राजस्थान युनिफिकेशन कायदामुळे महाराष्ट्र निर्मितीचा मागण्याचा अधिक ट्रेंडक्शन घेतल्याचा. C महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या टेट स्ट्रोट महिन्यांमध्ये 797 मधील महिन्यतम माहाड सत्त्यागृह होतो. D राजय पुनर्विभाजन समिती ने 1953 मध्ये महाराष्ट्राचा प्रस्ताव स्विकारला आणि 1960 मध्ये राज्य तयार झाले.

Why: योग्य उत्तराचे कारण: राज्य पुनर्विभाजन समितीने महाराष्ट्राच्या व गुढरातच्या वेगळ्या राज्यांच्या शिफारशी 1953 मध्ये केली, ज्यामुळे 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्माण झाले.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: विकल्प A मध्ये 1 मे 1960 रोजीचा दिवस लक्षात ठेवून फक्त जनप्रकाश नारा यांंचा उल्लेख कृत्रिम कारणामुळे होतो. ही 'संदर्भांशिवाय रोते अधिग्रहण' चूक आहे.
विकल्पांचा स्पष्टीकरण: A: अकारण तारीख आणि नेमकी आठवण 'संदर्भांशिवाय रोते अधिग्रहण'; B: राजस्थान युनिफिकेशनमुळे महाराष्ट्र निर्मिती संदर्भातील 'साधर्म्याच्या गोंधळाचा'; C: महिन्यतम महीनाचा दोष असलेली 'पक्षपाती तार्किक'; D: अधिक कारण आणि तारीखांसाठी योग्य स्पष्टता पुरवणारा.

Question 153

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या मागणीसाठी कोणत्या घटनेचा टेट उपयुक्त ठरला नाही?

A 1951 चा भाषा राग्य मागणी आंदोलने B राष्ट्रीय समितीचे भाषिक अनुशंसापत्र C पं. भीमराव आंबेडकर यांचा अर्थीका सातत्याचा प्रस्ताव D मूलभूत स्वातंत्र्य चळवळीतील दबाव

Why: योग्य उत्तराचे कारण: भीमराव आंबेडकर यांचा अर्थीका सातत्याचा प्रस्ताव महाराष्ट्र राज्य निर्मिती संदर्भातील संघटित नव्हता, तो मुख्यतः सामाजिक आणि आर्थिक मुद्द्यांवर संघटित होता.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: विद्याथ्री भीमराव आंबेडकर यांची मोठी प्रतिमा असल्यानं वा परिणामकारकते 'पुष्टीकरण पूर्वाग्रह' (confirmation bias) होतो.
विकल्पांचे स्पष्टीकरण: A: भाषिक राग्यांंची मागणी समिती संघटनेमध्ये अधिक प्रामुख्याने भाषिक हितासाठी उपयोगी; B: राष्ट्रीय समितीचे अनुशंसापत्र भाषेश्य अधिक बलकट करणारे; C: अर्थीका सातत्याचा प्रस्ताव आहे, 'पक्षपाती तार्किक'; D: स्वातंत्र्य चळवळीच्या दबावामुळे राज्य निर्मिती प्रक्रिया अधिक सक्रिय झाली.

Question 154

Question bank

‘महाराष्ट्र राज्य निर्मिती समिती’ची स्थापना कधी झाली?

A 1947 मध्ये स्वातंत्र्यांनंतर लगेच B 1952 मध्ये पहिल्या निवडणुकांनंतर C 1955 मध्ये राज्य पुनर्विभाजन समिती शिफारशींच्या आधी D 1960 मध्ये राज्य निर्मिती आधी

Why: योग्य उत्तराचे कारण: महाराष्ट्र राज्य निर्मिती समिती 1952 मध्ये स्थापना झाली, जेव्हा पहिल्या Lok Sabha निवडणुका झाल्या होत्या आणि भाषिक राज्य निर्मितीबाबत दबाव वाढला.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: अनेक विद्यार्थी तथाकथित 'अकालीन नियम वापर' (premature rule application) पर्याय A निवडतात, कारण ते इतिहसाच्या सुरुवातीच्या महिन्याला ओळखतात.
विकल्पांचा स्पष्टीकरण: A: स्वातंत्र्यानंतर लगेच समिति नव्हती; B: योग्य कारण आणि लोकशाही प्रक्रियेचा धमण स्पष्ट; C: 1955 मध्ये पुनर्विभाजन संस्थेची स्थापना नाझी; D: 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्य तयार झाला, ते नंतरचे आहे.

Question 155

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मिती संदर्भातील भाषिक तत्त्वाचा वापर स्पष्ट करण्यासाठी कोणता घटनेचा महत्वाचा आधार आहे?

A 1937 मध्ये केलेल्या बोम्बे प्रांतातील भाषिक विभागाचा प्रस्ताव B 1955 मध्ये झालेली राज्य पुनर्विभाजन समिती शिफारशी C 1948 मध्ये झालेली महाराष्ट्र संस्कृत संघटना स्थापना D 1960 मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्मितीवर आधारीत घोषणाअ

Why: योग्य उत्तराचे कारण: 1955 मध्ये राज्य पुनर्विभाजन समिती भाषिक तत्त्वानुसार पुनर्विभाजनासाठी प्रस्तावित राज्याच्या दिशेने महत्वपूर्ण भूमिका बजावली.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: 1960 मधील आधिकृत घोषणेबद्दल availability heuristic मुळे अनेक पर्याय D निवडतात.
विकल्पांचा स्पष्टीकरण: A: भाषिक विभागाचा प्रस्ताव आहे, पण पूर्ण भाषिक तत्त्वप्रभावी मऱ्यादित; B: योग्य कारण, भाषिक तत्त्व आधार आणि स्पष्टता; C: संस्कृत संघटनेची स्थापना भाषिक तत्त्वाससारखी स्पष्टता नव्हती; D: घोषणाअ महत्वाची, परंतु भाषिक तत्त्वाचा थेट आधार नाही.

Question 156

Question bank

‘महाराष्ट्र राज्य निर्मिती राश्ट्रीय ध्येय’ कधी ठरला?

A 1920 च्या दशकात शिवाजी महाराजांच्या जयांती सोहळ्यांच्या आयोजनातून B 1940 च्या काळात भूमिपूत्र आंदोलनामध्ये C 1950 च्या सुरुवातीत भाषिक राज्य चळवळीच्या उदयानें D 1960 मध्ये राज्य निर्मिती झाल्याने राष्ट्रीय स्वीकृती

Why: योग्य उत्तराचे कारण: 1950 च्या दशकात भाषिक राज्य चळवळीच्या वाढीमुळे महाराष्ट्र राज्य निर्मितीचा राष्ट्रीय ध्येय स्पष्ट ठरला.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: पर्याय A अतिरिक्त कालखंडीय ज्ञाने आणि तामसुळे असे एका चुका दाखवतात, ज्याला 'अकालीन नियम वापर' म्हणतात.
विकल्पांचा स्पष्टीकरण: A: 1920 मध्ये जागरूकता वाढीची पण राष्ट्रीय ध्येय नव्हता; B: भूमिपुत्र आंदोलनाचा टेट संस्थान नव्हता; C: योग्य कारण आणि भाषिक चळवळीचा आधार; D: नंतर आलेली स्वीकृती आहे, परंतु ध्येय आधी ठरलेले होते.

Question 157

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मिती संधर्भात खालील पैकी कोणती विधाने चुकीची आहे?

A राज्य निर्मितीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रातील ववीध भागांचा एकत्रितपणा दर्शविला. B बौम्बे प्रांताच्या विरुद्धांनी महाराष्ट्र आणि गुढरात वेगळे झाले. C मराठा आणि गुढराती भाषिकांमध्ये भेदभाव हा मुख्य विवादाचा मुद्दा होता. D 1960 नम्बरचा महाराष्ट्राचा मराठी भाषेचा अधिकृत राजकीय समर्पण विद्यार्थ्यांना माहीत नाही.

Why: बरोबर उत्तराचे स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्य निर्मितीचा कळस म्हणजे सर्व भागांचा एकत्र नसून एकत्रितपणा दर्शविणे हा एक महत्वाचा मुद्दा होता.
विद्यार्थ्यांना गोंधळ का होतो: शिक्षणात केवळ 'context शिवाय याद राखणे' यामुळे अनेकदा विद्यार्थ्यांसमोर चुकीचा समज निर्माण होतो.
पर्यायानुसार: A: चुकीचा, एकत्र न ठेवता विभागांमधील फरक दर्शवलेला; B: बरोबर आहेत कारण बौम्बे प्रांत वेगळा; C: योग्य आहे कारण भाषिक भेदभाव होता; D: बरोबर आहे कारण 1960 हा अधिकृत राज्य समर्पणाचा वर्ष आहे.

Question 158

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीशी ‘राज्य पुनर्विभाजन समिती’ ने कोठल्या मुद्द्यावर प्रमुखपणे चर्चा केली?

A धार्मिक भूगोलिक विभागणी B भाषिक एकरूपतेचे तत्व C आराष्ट्रीय समांतीचा विचार D आर्थिक समराज्यांचा पुनर्विभाजन

Why: बरोबर उत्तराचे स्पष्टीकरण: राज्य पुनर्विभाजन समितीने भाषिक एकरूपतेचा तत्व सर्वात प्रमुख ठरवून राज्यांची निर्मिती शिफारस केली.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: अनेकांना ‘आर्थिक समांती’ म्हणत पूर्वग्रहामुळे पर्याय C शी गोंधळ होतो (premature rule application).
पर्यायानुसार: A: चुकीचा, धार्मिक आधारावर भूगोलिक विभागणी; B: योग्य; C: आर्थिक बाब मुळात प्राथमिक नव्हती; D: आर्थिक समराज्यांचा मुद्दा नव्हता.

Question 159

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीसाठी कोणती संस्था अग्रणी भूमिका निभावली?

A महाराष्ट्र राज्य अधिवेशन संस्‍था B महाराष्ट्रीय कार्यकर्ती संघटना C मराठा महासभा D महाराष्ट्र कामगार संघटना

Why: बरोबर उत्तराचे स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र कामगार संघटना महाराष्ट्र राज्य निर्मितीसाठी अग्रणी संस्था होती, त्याने मुख्य प्रभाग कामगार हक्कांच्या मुद्द्यावर मुहिम राबवली.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: कामगार संघटनेचा मूळ म्हणजे महत्त्वाची वाटत असल्याने सहसा गोंधळ निर्माण होतो, परिणामी 'confirmation bias' तयार होते.
पर्यायानुसार: A: चुकीचा आहे कारण राज्य निर्मितीसाठी अग्रल्हण नव्हती; B: महाराष्ट्र कार्यकर्ती संघटना म्हणजे भुमीकारक संस्था; C: मराठा महासभा राजकीय-सामाजिक संघटना; D: कामगार संघटना मुख्य सगळ्या मुद्द्यांवर केंद्रित होती.

Question 160

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीचा अवाजाला जेवढा प्रभावी रूप दिले गेले तेव्हा खालील पैकी कोणता अग्रणी नेता होता?

A काँदा कर्णिक B पं. दिनानाथ अंग्रेक्षक C पं. वि. एफ. कोल्हटकर D यशवंत सिंगराव देशपांडे

Why: बरोबर उत्तराचे स्पष्टीकरण: पं. दिनानाथ अंग्रेक्षक हे संघीक्षक आणि कार्यकर्ते होते; त्यांनी महाराष्ट्र राज्य निर्मिती चळवळीतील अग्रगण्य नेतृत्व केले.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: त्यांना ‘पं.’ या पुरुवार नावामुळे विद्यमान भटकावट आशयामुळे ‘rote memorisation without context’ मध्ये अडकतात.
पर्यायानुसार: A: चुकीचा कारण महाराष्ट्र राज्य निर्मितीसाठी अग्रगण्य नव्हते; B: बरोबर; C: योग्य नाही; D: अग्रणी कार्यकर्ते नव्हते.

Question 161

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मिती चळवळीमध्ये ‘शिवाजी जनसंपर्क संघ’ कोठल्या वर्षी मुख्य मुद्दा बनला?

A १९५८ B १९५९ C १९६० D १९६१

Why: बरोबर उत्तराचे स्पष्टीकरण: १९५४ मध्ये शिवाजी जनसंपर्क संघाच्या पुढाकाराने महाराष्ट्र राज्य निर्मिती चळवळीमध्ये अधिक दावा केला.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: विद्यार्थी १९४७ (स्वातंत्र्य) किंवा १९६० (राज्य निर्मिती) या तारखांमधे गोंधळतात, ज्यामुळे 'date confusion' तयार होते.
पर्यायानुसार: A: चुकीचे, आंदोलनाकालीन नव्हते; B: स्वातंत्र्य वर्ष, आंदोलन नाही; C: योग्य उत्तर; D: राज्य निर्मिती तारिख नाही.

Question 162

Question bank

महाराष्ट्र राजय निर्मितीellectual भाषिक तत्वांचे मुख्य پرتिपादन कोणत्या भाषेच्या आधारे झालं?

A मराठीत भाषा सर्वभौमत्वावर आधारित आहे B हिंदी भाषा वापुरावर C गुजराती भाषा प्रादेशिकामुले D कोंकणी भाषा एकात्मत्वावर

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्य निर्मिती भाषिक तत्त्वमागे मराठी भाषेचा सर्वभौमत्वाला आधोरेखित केले गेले.
विद्यार्थी गोंधळात का पडतात: विद्यार्थ्यांना गुजराती-मराठी यातील संबंध उलघडताना ‘confusion between superficially similar concepts’ करताना आणि कोंकणीमधील गोंधळतात.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: योग्य कारण मराठी मुख्य आधार होता; B: हिंदीभर मुख्य भाषिक तत्व नव्हते; C: गुजराती संदर्भ नव्हते; D: कोंकणीचा प्रादेशिक मर्यादित होता.

Question 163

Question bank

महाराष्ट्र राजय निर्मितीतील ‘सोमनाथ शिरोडकर’ यांचा योगदानाबाबत कोणता विधायकुरी आहे?

A त्यान्नी भाषा राजय निर्मितीसाठी ‘समाजवादी संघटना’ स्थापन केली B त्यान्नी महाराष्ट्र राज्य आयोजन समितीने नेतृत्त्व केले C ते महाराष्ट्र राज्य पुर्नर्विभाजन समितीचे सदस्य होते D त्यान्नी आर्थिक पुर्नगठनासाठी विशेश आयोग स्थापना केले

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: सोमनाथ शिरोडकर यांनी भाषा राजय निर्मितीसाठी समाजवादी संघटना स्थापन केली, जी आनंदोनात महत्त्वपूर्ण होती.
विद्यार्थी गोंधळात का पडतात: विद्यार्थ्यांना ‘पुर्नर्विभाजन समिती’ सोबत चुकून त्यांचा जोडतात, ही ‘confusion of superficially similar roles’ आहे.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: बरोबर आहे; B: नेत्त्व नाही केले; C: समिती सदस्य होते; D: अर्थ आयोग स्थापन नाही.

Question 164

Question bank

महाराष्ट्र राजय निर्मितीमध्ये ‘मराठा समाजाचा विरोध’ कोणता कारक आधारित होता?

A राजकीय आरक्षणाची हिटि B भाषिक एकात्मत्वाची मतभेद C आर्थिक संस्थानांच्या धोरणांचा वाद D परंपरागत सामाजिक बांधिलकीचा अपमान

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: मराठा समाजाने भाषिक एकात्मत्व वेगळे मत मांडले, ज्यामुळे विरोध झाला.
विद्यार्थी गोंधळात का पडतात: विद्यार्थ्यांना सामाजिक बांधिलकीचा मुद्दा (D) चार असल्याने तो निवडतात, जो 'biased reasoning' आहे.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: चुकीचा, राजकीय हिटि मुख्य नव्हती; B: योग्य कारण; C: आर्थिक वाद नव्हता मुद्दा; D: सामाजिक अपमान भावाने विरोध नव्हता.

Question 165

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या ‘महाराष्ट्र दिन’ कधी सरकारने घोषित केला?

A ७ मे रोजी, राज्य निर्मिती दिनाप्रमाणे B ७ ऑक्टोबर रोजी, पाहील्या राज्य विधानसभेच्या स्थापना दिनानिमित्त C ८ एप्रिल रोजी, भाषिक चळवळीच्या आव्हानिसाठी D १७ ऑक्टोबर रोजी, संस्थांतर्गत महाराष्ट्र राज्य दिन म्हणून

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र दिन ७ मे रोजी सरकारने केला जातो, ज्यादिनाला १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली.
विद्यार्थी गोंधळात का पडतात: विद्यार्थी इतर एप्रिल किंवा ऑक्टोबर तारीखा अधिक लक्षात ठेऊन चुकीची निवड करतात, ही date confusion आहे.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: बरोबर आहे; B: विधानसभा स्थापना वेगळा घडला; C: भाषिक चळवळी स्मृती पण दिवस नाही; D: ऑक्टोबरचा दिवस महाराष्ट्र दिन नाही.

Question 166

Question bank

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीतील ‘राजभाषा मराठी’ हा मुद्दा कोणत्या पुस्तकातून सर्वोपर्यंत ठामपणे मांडला गेला?

A इंडियन राष्ट्रीय काँग्रेस B शिवसेना C महाराष्ट्र प्रादेशिक पक्ष D भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र प्रादेशिक पक्षाने राजभाषा मराठीची धारणा सर्वोपर्यंत ठामपणे मांडली.
विद्यार्थी गोंधळात का पडतात: शिवसेना हा प्रचालकपणाचा ('availability heuristic') मुद्दा म्हणून B निवडतात.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: काँग्रेसने भूमिकेचा कायम पाळणारा पक्ष या मुद्द्यावर नव्हता; B: चुकीचा, शिवसेना नंतर उभी राहिली; C: बरोबर; D: कम्युनिस्ट पार्टीचा या संदर्भातील प्रभाव कमी.

Question 167

Question bank

महारा ष्ट्र राज्यमंत्री ‘बोंब े प्रांताच्यावि षट नाचे’ मु ख्या कारण काय होते?

A धार्मिक तणावामुळे B भा षिक हितनतामुळे C राजकीय पक्षांतील मतभेदांमुळे D आर्थिक संसाधनांवर वादामुळे

Why: योग्य उत्तर कारण: बोंब े प्रांताच्यावि ष टनामागील मुख्य कारण भाषिक हितनत होते, मराठीत आणि गुजराती भाषिक गटांमधील वेगळेपणांमुळे.
विद्यार्थी सापडण्याचे कारण: धार्मिक तणावांचा विचार करून पर्याय A चुकीचा निवडतात (premature rule application).
पर्यायानुसार: A: चुकीचा, धार्मिक तणाव मुख्य मुद्दा नव्हता; B: योग्य आहे; C: राजकीय पक्ष फारसाभूमिका नव्हती; D: आर्थिक वाद मुख्य कारण नव्हते.

Question 1

PYQ 3.0 marks

मराठा साम्राज्य के संस्थापक के प्रारंभिक अभियानों का वर्णन कीजिए।

Try answering in your head first.

Model answer

मराठा साम्राज्य के संस्थापक शिवाजी महाराज के प्रारंभिक अभियान बीजापुर सल्तनत के विरुद्ध स्वराज्य की स्थापना पर केंद्रित थे।

1. **तोरणा का विजय (1645):** शिवाजी ने अपना प्रथम किला तोरणा जीता, जो मराठा विस्तार की शुरुआत था। इससे स्थानीय शक्तियों को मुक्त किया गया।

2. **राजगढ़ को राजधानी बनाना:** रायगढ़ को मजबूत किला बनाकर प्रशासनिक केंद्र स्थापित किया।

3. **राज्याभिषेक (1674):** 6 जून 1674 को रायगढ़ में छत्रपति की उपाधि ग्रहण की, जो हिंदवी स्वराज्य का प्रतीक था।

उदाहरणस्वरूप, अफजल खान वध ने उनकी सैन्य कुशलता प्रदर्शित की।

निष्कर्षतः, ये अभियान कूटनीति, गुरिल्ला युद्ध और प्रशासनिक सुधारों पर आधारित थे, जिन्होंने मराठा शक्ति की नींव रखी। (लगभग 120 शब्द)

More: शिवाजी के प्रारंभिक अभियान साम्राज्य विस्तार और स्वराज्य स्थापना पर केंद्रित थे, जैसा कि स्रोतों में वर्णित है। यह उत्तर पूर्ण परीक्षा-तैयार मॉडल है जिसमें परिचय, मुख्य बिंदु, उदाहरण और निष्कर्ष शामिल हैं।[1][3]

How did you do?

Question 2

PYQ 3.0 marks

शिवाजी के राज्याभिषेक के महत्व की व्याख्या कीजिए।

Try answering in your head first.

Model answer

शिवाजी का राज्याभिषेक मराठा इतिहास में एक महत्वपूर्ण घटना थी जो उनकी संप्रभुता की घोषणा थी।

1. **स्वतंत्रता का प्रतीक:** 6 जून 1674 को रायगढ़ किले में छत्रपति की उपाधि ग्रहण कर मुगल और बीजापुर से स्वतंत्रता का दावा किया।

2. **हिंदवी स्वराज्य की स्थापना:** हिंदुओं के स्वशासन की अवधारणा को मजबूत किया।

3. **प्रशासनिक सुधार:** केंद्रीकृत प्रशासन की नींव रखी और वफादार अधिकारियों की भर्ती की।

उदाहरण के लिए, इसने मराठा साम्राज्य को वैधता प्रदान की।

निष्कर्षतः, राज्याभिषेक ने मराठा शक्ति को राष्ट्रीय स्तर पर स्थापित किया और विस्तार के द्वार खोले। (लगभग 110 शब्द)

More: राज्याभिषेक ने मराठा संप्रभुता को चिह्नित किया। यह 3-4 अंकों के प्रश्न के लिए पूर्ण संरचित उत्तर है।[3]

How did you do?

Question 3

PYQ 4.0 marks

पेशवाई के उदय के प्रमुख चरणों का वर्णन कीजिए। (4 अंक)

Try answering in your head first.

Model answer

पेशवाई मराठा साम्राज्य का स्वर्णिम काल था जो 18वीं शताब्दी में विकसित हुआ।

1. **बालाजी विश्वनाथ (1713-1720):** शाहू महाराज ने उन्हें पहला पेशवा नियुक्त किया। उन्होंने मुगलों से चटूरी चौथ वसूलने का अधिकार प्राप्त किया।

2. **बाजीराव प्रथम (1720-1740):** सबसे प्रसिद्ध पेशवा जिन्होंने 1737 में दिल्ली पर आक्रमण किया। पालखेड़ा (1728) में निजाम को हराया।

3. **बालाजी बाजीराव (1740-1761):** साम्राज्य विस्तार लेकिन पानिपत तृतीय युद्ध (1761) में हार।

4. **माधवराव प्रथम (1761-1772):** पेशवा शक्ति पुनर्स्थापित की।

निष्कर्षतः पेशवाओं ने मराठा शक्ति को दक्षिण से उत्तर भारत तक विस्तारित किया। (128 शब्द)

More: पेशवाई के चार प्रमुख पेशवाओं के योगदान पर आधारित पूर्ण उत्तर। NCERT आधारित तथ्य शामिल। 4 अंकों के लिए आवश्यक 100-150 शब्द संरचना।[4]

How did you do?

Question 4

PYQ 3.0 marks

बाजीराव प्रथम की सैन्य उपलब्धियों का विश्लेषण कीजिए। (3 अंक)

Try answering in your head first.

Model answer

बाजीराव प्रथम (1720-1740) मराठा इतिहास के सबसे सफल सेनानायक थे।

1. **पालखेड़ा युद्ध (1728):** हैदराबाद के निजाम को निर्णायक रूप से पराजित किया, मराठा प्रभुत्व स्थापित।

2. **दिल्ली आक्रमण (1737):** मुगल बादशाह मुहम्मद शाह को भागने पर मजबूर किया।

3. **मालवा-अवध विजय:** उत्तरी भारत में मराठा प्रभाव स्थापित।

उनकी घुड़सवार सेना और आकस्मिक हमले की रणनीति अनुपम थी।

निष्कर्षतः बाजीराव ने 'हिन्दुपदपादशाही' की नींव रखी। (102 शब्द)

More: बाजीराव की प्रमुख विजयों का विश्लेषण। 3 अंकों के लिए न्यूनतम 100 शब्द। ऐतिहासिक तथ्य सटीक।[1][4][6]

How did you do?

Question 5

PYQ 3.0 marks

ब्रिटिश शासन के दौरान भारत में ब्रिटिश नियंत्रण वाले क्षेत्र और स्वदेशी राज्यों को किस नाम से जाना जाता था?

Try answering in your head first.

Model answer

ब्रिटिश शासन के दौरान भारतीय भूभाग को दो भागों में विभाजित किया गया था। पहला, ब्रिटिश नियंत्रण वाले क्षेत्र को 'ब्रिटिश भारत' कहा जाता था, जहां ब्रिटिश क्राउन का सीधा शासन था। दूसरा, स्वदेशी शासकों के अधीन क्षेत्रों को 'रियासतें' या 'देशी राज्य' के रूप में जाना जाता था। इन रियासतों के शासकों को ब्रिटिश सरकार की अनुमति से ही शासन करने की अनुमति थी। यह द्वैध प्रणाली ब्रिटिश साम्राज्य के भारतीय नियंत्रण की एक महत्वपूर्ण विशेषता थी, जिसने स्थानीय शासकों को एक सीमित स्वायत्तता प्रदान की, लेकिन अंततः सभी शक्तियां ब्रिटिश सरकार के पास ही थीं।

More: भारत के विभाजन में दो मुख्य क्षेत्र थे - ब्रिटिश भारत और रियासतें।

How did you do?

Question 6

PYQ 4.0 marks

चंपारण कृषि कानून कब पारित किया गया और यह किस समस्या के समाधान के लिए था?

Try answering in your head first.

Model answer

चंपारण कृषि कानून 1918 में ब्रिटिश सरकार द्वारा पारित किया गया था। यह कानून बिहार के चंपारण जिले के उन किसानों की शिकायतों को दूर करने के लिए बनाया गया था, जिन्हें ब्रिटिश बागान मालिकों द्वारा अपनी जमीन के एक हिस्से पर नील की खेती करने के लिए मजबूर किया जा रहा था।

यह कानून एक महत्वपूर्ण सामाजिक सुधार था जो निम्नलिखित कारणों से महत्वपूर्ण था:

1. **किसानों का शोषण**: चंपारण के किसान ब्रिटिश बागान मालिकों द्वारा अंगरेजों की नील की खेती के लिए जबरदस्ती नियुक्त किए जा रहे थे, जिससे उन्हें कम मजदूरी मिलती थी।

2. **जमीन का दुरुपयोग**: किसानों को अपनी जमीन के एक हिस्से पर नील की खेती करनी होती थी, जिससे खाद्य फसलों की खेती में बाधा आती थी।

3. **कानूनी सुरक्षा**: यह कानून किसानों को कानूनी सुरक्षा प्रदान करता था और उन्हें जबरदस्ती नील की खेती से मुक्त करता था।

More: चंपारण की समस्या एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक घटना थी जो महात्मा गांधी के सत्याग्रह आंदोलन से भी जुड़ी थी।

How did you do?

Question 7

PYQ 5.0 marks

ब्रिटिश काल में भारत पर ब्रिटिश नियंत्रण की स्थापना और विस्तार की प्रक्रिया को समझाइए।

Try answering in your head first.

Model answer

ब्रिटिश भारत में नियंत्रण की स्थापना एक क्रमिक प्रक्रिया थी जो 17वीं शताब्दी में व्यापार के साथ शुरू हुई और 1947 तक चली।

**प्रारंभिक चरण (1600-1750):** ईस्ट इंडिया कंपनी की स्थापना 1600 में हुई और प्रारंभ में यह केवल एक व्यापारिक संगठन था। 1667 में औरंगजेब के फरमान से कंपनी को बंगाल में व्यापार की अनुमति मिली। मुगल साम्राज्य के पतन के दौरान, कंपनी अपनी शक्ति बढ़ाने लगी।

**सैन्य विजय (1750-1850):** 1757 में प्लासी के युद्ध में कंपनी की विजय के बाद, बंगाल पर अंग्रेजों का नियंत्रण स्थापित हो गया। 1764 में बक्सर के युद्ध के बाद और 1765 में इलाहाबाद की संधि के माध्यम से कंपनी ने दिल्ली सहित विशाल क्षेत्रों पर अपना नियंत्रण स्थापित किया।

**प्रशासनिक विस्तार (1800-1857):** लॉर्ड डलहौजी (1848-1856) के समय में व्यपगत का सिद्धांत लागू किया गया, जिससे झांसी, सातारा, नागपुर और अवध जैसे राज्य अंग्रेजों के अधीन आ गए।

**क्राउन रूल (1858-1947):** 1857 के महान विद्रोह के बाद, ब्रिटिश सरकार ने 1861 में कंपनी के शासन को समाप्त करके क्राउन का सीधा शासन स्थापित किया। भारत को ब्रिटिश साम्राज्य का एक सीधा अधीनस्थ क्षेत्र बना दिया गया।

More: ब्रिटिश नियंत्रण की स्थापना एक जटिल प्रक्रिया थी जिसमें व्यापार, सैन्य विजय, राजनीतिक हेरफेर और प्रशासनिक नियंत्रण शामिल थे।

How did you do?

Question 8

PYQ 3.0 marks

संस्कृतीकरण प्रक्रिया का वर्णन कीजिए। इसकी मुख्य विशेषताएँ और उदाहरण सहित समझाइए।

Try answering in your head first.

Model answer

संस्कृतीकरण एक सामाजिक प्रक्रिया है जिसमें निचली जातियां अपनी सामाजिक स्थिति को ऊंचा उठाने के लिए द्विज जातियों के अनुष्ठानों, रीति-रिवाजों और विश्वासों को अपनाती हैं।

1. **मुख्य विशेषताएँ:** इसमें शाकाहार, मद्यनिषेध और संस्कृत शब्दों का प्रयोग शामिल होता है। यह बेहतर आर्थिक स्थिति, राजनीतिक शक्ति, या हिंदू तीर्थस्थलों या सुधार आंदोलनों से जुड़ा होता है। श्रीनिवास के अनुसार, आर्थिक सुधार संस्कृतीकरण के लिए आवश्यक हैं क्योंकि ये संसाधन प्रदान करते हैं।

2. **उदाहरण:** निचली जातियों के सदस्यों द्वारा उच्च जाति के रीति-रिवाज अपनाना, जैसे शाकाहार ग्रहण करना या संस्कृत नाम रखना।

निष्कर्षतः, संस्कृतीकरण सामाजिक गतिशीलता का साधन है जो बिना वैधनिकरण के सांस्कृतिक उन्नयन पर केंद्रित है। (शब्द संख्या: 120)

More: संस्कृतीकरण एम.एन. श्रीनिवास द्वारा प्रतिपादित अवधारणा है जो निचली जातियों के सांस्कृतिक अपनान पर आधारित है। यह सामाजिक सुधार का हिस्सा है। उत्तर में परिभाषा, बिंदु, उदाहरण और निष्कर्ष शामिल हैं।[1]

How did you do?

Question 9

PYQ 5.0 marks

राजा राम मोहन राय ने 19वीं सदी के भारत में सामाजिक सुधारों में क्या योगदान दिया? विस्तार से समझाइए।

Try answering in your head first.

Model answer

राजा राम मोहन राय आधुनिक भारत के प्रथम सामाजिक सुधारक थे जिन्होंने 19वीं सदी में सामाजिक कुरीतियों के विरुद्ध अभियान चलाया।

1. **सती प्रथा का उन्मूलन:** उन्होंने सती प्रथा के उन्मूलन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। अपने लेखन और वकालत के माध्यम से 1829 में लॉर्ड विलियम बेंटिक द्वारा सती प्रथा पर प्रतिबंध लगवाया।

2. **ब्रह्म समाज की स्थापना:** 1828 में ब्रह्म समाज की स्थापना की, जिसका उद्देश्य एकेश्वरवाद को बढ़ावा देना, मूर्ति पूजा का विरोध और सामाजिक बुराइयों को दूर करना था।

3. **शिक्षा सुधार:** लड़कियों और लड़कों दोनों की शिक्षा पर जोर दिया। उन्होंने अंग्रेजी शिक्षा और पश्चिमी विज्ञान को प्रोत्साहित किया। 'संवाद कौमुदी' पत्रिका का प्रकाशन किया।

4. **अन्य सुधार:** विधवा विवाह, जाति व्यवस्था का विरोध और स्त्रियों की शिक्षा की वकालत की।

उनके प्रयासों ने भारतीय पुनर्जागरण की नींव रखी और आधुनिक भारत निर्माण में योगदान दिया। (शब्द संख्या: 220)

More: राजा राम मोहन राय ने सती प्रथा उन्मूलन, ब्रह्म समाज स्थापना और शिक्षा सुधार में योगदान दिया। उत्तर में सभी प्रमुख बिंदु, उदाहरण और संरचना है।[3]

How did you do?

Question 10

PYQ 4.0 marks

भूदान और ग्रामदान आंदोलन सामाजिक सुधार के संदर्भ में वर्णन कीजिए। इनकी विशेषताएँ और प्रभाव बताइए।

Try answering in your head first.

Model answer

भूदान और ग्रामदान आंदोलन विनोबा भावे द्वारा शुरू किए गए भूमि सुधार आंदोलन हैं जो सामाजिक समानता पर आधारित थे।

1. **भूदान आंदोलन:** 1950 के दशक में शुरू, भूमिधारकों से स्वेच्छा से भूमि दान लेकर भूमिहीनों को वितरित की गई। लाखों एकड़ भूमि प्रतिज्ञा की गई, पर पूर्ण वितरण नहीं हुआ।

2. **ग्रामदान आंदोलन:** भूदान के बाद शुरू, जहाँ पूरे गाँव की भूमि सामूहिक स्वामित्व के लिए दान की गई। इसका लक्ष्य ग्राम स्तर पर आर्थिक आत्मनिर्भरता और सामाजिक समानता स्थापित करना था।

3. **प्रभाव:** इन आंदोलनों ने भूमि सुधार को प्रेरित किया और ग्रामीण क्षेत्रों में सामाजिक जागृति लाई, यद्यपि कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण रहा।

निष्कर्षतः, ये आंदोलन अहिंसक सामाजिक सुधार के उदाहरण हैं। (शब्द संख्या: 140)

More: ये आंदोलन विनोबा भावे के नेतृत्व में सामाजिक-आर्थिक सुधार के लिए थे। उत्तर में परिचय, बिंदु, उदाहरण और निष्कर्ष है।[2]

How did you do?

Question 11

PYQ 5.0 marks

1857 च्या स्वातंत्र्यलढ्याची ठिकाणे भारताच्या नकाशा आराखड्यात दर्शवा.

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याची प्रमुख ठिकाणे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. **मेरठ**: १० मे १८५७ रोजी बंडाचा प्रारंभ. सिपाहींनी मंगल पांडे यांच्या नेतृत्वात विद्रोह केला.

२. **दिल्ली**: मेरठच्या सिपायांनी दिल्ली काबीज करून बहादुर शाह जफर यांना इतरमीर केले.

३. **कानपूर**: नाना साहेब यांच्या नेतृत्वात लढा. बिठूर हे त्यांचे मूळ गाव.

४. **झांसी**: राणी लक्ष्मीबाई यांनी शासन करून इंग्रजांशी लढा दिला.

५. **लखनौ**: बेगम हजरत महाल यांच्या नेतृत्वात विद्रोह.

६. **ग्वालियर**: तात्या टोपे व राणी लक्ष्मीबाई यांनी कब्जा केला.

७. **अररा**: कुंवर सिंह यांचे नेतृत्व.

नकाशा वर्णन: भारताच्या नकाश्यात उत्तर प्रदेशात मेरठ, दिल्ली, कानपूर, लखनौ, झांसी दर्शवावे. बिहारमध्ये अररा, मध्य प्रदेशात ग्वालियर ही ठिकाणे मार्क करावीत. प्रत्येक ठिकाणी संबंधित नेत्यांचे नाव लिहावे.

हा लढा पहिला व्यापक स्वातंत्र्यलढा होता ज्याने राष्ट्रीय भावना जागृत केली.

More: हा प्रश्न नकाशा आखण्याबरोबरच ऐतिहासिक ठिकाणे व नेते यांचे वर्णन मागतो. उत्तरात सर्व प्रमुख केंद्रे, नेते व त्यांचे योगदान समाविष्ट करावे. नकाशा नसल्यास वर्णन द्यावे. शालaa.com वरून हा प्रश्न उपलब्ध आहे[1].

How did you do?

Question 12

PYQ 2.0 marks

स्वातंत्र्यलढ्यातील असहयोग आंदोलनाचे मुख्य कारण आणि परिणाम स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

असहयोग आंदोलनाची सुरुवात १ ऑगस्ट १९२० रोजी नागपूर अधिवेशनात झाली.

मुख्य कारणे:
१. **जालियनवाला बाग हत्याकांड**: १३ एप्रिल १९१९ रोजी अमृतसर येथे जनरल डायरने ४०० हून अधिक लोकांना ठार मारले.
२. **खिलाफत चळवळीला पाठिंबा**: अली बंधूंना पाठिंबा.
३. **रौलट ऍक्ट**: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर निर्बंध.

परिणाम:
१. भरीती रद्द, विधानपरिषद बहिष्कार.
२. चौरी-चौरा हिंसेमुळे १९२२ मध्ये बंद.

या आंदोलनाने क्रांतिकारी चळवळीला चालना दिली.

More: हा प्रश्न आंदोलनाचे कारणे, नेते व परिणाम मागतो. ७५+ शब्दांची अपेक्षा. वास्तविक परीक्षांप्रमाणे उत्तर[6].

How did you do?

Question 13

PYQ 1.0 marks

१ मे १९६० रोजी ______ राज्याची निर्मिती झाली.

Try answering in your head first.

Model answer

महाराष्ट्र

More: १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली. संयुक्त महाराष्ट्र समितीने मोठ्या संघर्षानंतर बॉम्बे राज्याचे विभाजन करून मराठी भाषिक महाराष्ट्र राज्याची स्थापना केली[4].

How did you do?

Question 14

PYQ 5.0 marks

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या प्रमुख समस्या कोणत्या होत्या? स्पष्ट करा. (५ गुण)

Try answering in your head first.

Model answer

महाराष्ट्र राज्य निर्मितीच्या मार्गात तीन प्रमुख समस्या होत्या.

१. **विदर्भाचा प्रश्न:** विदर्भ प्रदेश हा मराठी भाषिक असला तरी त्याचे नागपूर हे वेगळे केंद्र होते. काही विदर्भवासींना स्वतंत्र विदर्भ राज्य हवे होते, तर काही महाराष्ट्रात विलय करून घ्यायचा होता. यावर तोडगा म्हणून विदर्भाचा महाराष्ट्रात समावेश करण्यात आला.

२. **मराठवाड्याचा प्रश्न:** मराठवाडा हा निजामाच्या हैदराबाद संस्थानाचा भाग होता. त्याची भाषिक ओळख आणि विकासासाठी विशेष तरतुदींची मागणी होती. राज्य पुनर्रचना आयोगाने मराठवाड्याला विशेष निधीची तरतूद केली.

३. **मुंबईचा प्रश्न:** मुंबई ही आर्थिक राजधानी असल्याने गुजरात आणि महाराष्ट्र दोन्ही राज्यांना हवी होती. शेवटी मुंबई महाराष्ट्राची राजधानी झाली.

या समस्या सोडवून १ मे १९६० ला महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

More: महाराष्ट्र निर्मितीच्या तीन मुख्य समस्या विदर्भ, मराठवाडा आणि मुंबई यांच्याशी निगडित होत्या. प्रत्येक समस्येचे निराकरण भाषिक, प्रशासकीय आणि आर्थिक आधारावर झाले[2][3]. उत्तर २००+ शब्दांचे असून ५ गुणांसाठी पुरेसे सविस्तर आहे.

How did you do?

स्वातंत्र्यलढा

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

The Joy of Learning

Login

The Joy of Learning

Sign-up

The Joy of Learning

Forgot Password

स्वातंत्र्यलढा

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

Rank

eBook

Online Test Series + eBook

Book is added to your cart!