आणीबाणी

Question 1

PYQ 1.0 marks

निम्नलिखित वैशिष्ट्यापैकी भारतीय राज्यघटनेचे कोणते वैशिष्ट्य योग्य आहे? A) पूर्णपणे संघीय स्वरूप B) लिखित, कठोर आणि लवचिक C) एकट्याच देशाची कॉपी D) कधीच दुरुस्ती होत नाही

A पूर्णपणे संघीय स्वरूप B लिखित, कठोर आणि लवचिक C एकट्याच देशाची कॉपी D कधीच दुरुस्ती होत नाही

Why: भारतीय घटना लिखित आहे आणि कठोर (मौलिक अधिकारांसाठी विशेष बहुमत) व लवचिक (साध्या बहुमताने दुरुस्ती) दोन्ही स्वरूपाची आहे. A चुकीचे कारण आणीबाणीमध्ये एकात्मक होते; C चुकीचे कारण विविध देशांमधून (UK, USA, Ireland इ.) घेतली; D चुकीचे कारण १०६+ दुरुस्त्या झाल्या.[1][2] म्हणून B योग्य.

Question 2

PYQ · 2023 1.0 marks

भारतीय संविधान के भाग III में कौन से अनुच्छेदों में मूलभूत अधिकारों का वर्णन किया गया है?

A अनुच्छेद 12-35 B अनुच्छेद 14-32 C अनुच्छेद 19-21 D अनुच्छेद 21-30

Why: भारतीय संविधान के भाग III (अनुच्छेद 12 से 35) में मूलभूत अधिकार वर्णित हैं। संपत्ति का अधिकार (अनुच्छेद 31) को 44वें संशोधन द्वारा हटा दिया गया। विकल्प A सही है क्योंकि यह पूर्ण सीमा दर्शाता है[4].

Question 3

PYQ · 2022 1.0 marks

संविधान (86वें संशोधन) अधिनियम, 2002 ने मूलभूत अधिकार के रूप में कौन सा नया अधिकार जोड़ा?

A संपत्ति का अधिकार B शिक्षा का अधिकार C सूचना का अधिकार D समता का अधिकार

Why: 86वें संशोधन अधिनियम, 2002 ने अनुच्छेद 21A जोड़ा, जो 6-14 वर्ष के बच्चों को मुफ्त और अनिवार्य शिक्षा का मूलभूत अधिकार प्रदान करता है। यह RTE अधिनियम का आधार है। विकल्प B सही है[4].

Question 4

PYQ · 2020 1.0 marks

भारतीय संविधान सभा ने मूलभूत हक्क को कितने अनुच्छेदों में सम्बोधित किया? (MPSC PYQ आधारित)

A अनुच्छेद 12 से 35 B अनुच्छेद 319 के 12 से 30 C अनुच्छेद 14 से 32 D अनुच्छेद 21 से 51

Why: संविधान सभा ने मूलभूत अधिकारों को अनुच्छेद 12 से 35 तक सम्बोधित किया। विकल्प B गलत व्याख्या है। सही उत्तर A है[6][4].

Question 5

PYQ · 2021 2.0 marks

Under the Indian Constitution, concentration of wealth violates:

A The Right to Equality B The Directive Principles of State Policy C The Right to Freedom D The Concept of Welfare State

Why: The Directive Principles of State Policy (DPSP), enshrined in Part IV of the Indian Constitution (Articles 36-51), explicitly address the equitable distribution of wealth and prevention of concentration of economic power. Article 39 directs the state to secure that ownership and control of material resources are distributed to best subserve the common good, and that the economic system does not result in concentration of wealth and means of production. While the Right to Equality (Article 14) provides equal protection before law, the specific principle addressing wealth concentration falls under the DPSP framework. Therefore, the correct answer is B - The Directive Principles of State Policy.

Question 6

PYQ 2.0 marks

Which of the following articles were added to the Directive Principles of State Policy through the 42nd Constitutional Amendment Act, 1976?

A Articles 39, 39A, 43A, and 48A B Articles 38, 40, 41, and 44 C Articles 39, 40, 41, and 42 D Articles 44, 45, 46, and 47

Why: The 42nd Constitutional Amendment Act, 1976 added four significant new Directive Principles to the Indian Constitution. These additions were: Article 39 - to secure opportunities for healthy development of children and to prevent exploitation of children; Article 39A - to provide free legal aid to the poor and to ensure equal justice; Article 43A - to secure participation of workers in the management of industries; and Article 48A - to protect and improve the environment and safeguard forests and wildlife. These amendments significantly expanded the scope of DPSP to address emerging social and environmental concerns during the post-Emergency period. The correct answer is A.

Question 7

PYQ 1.0 marks

सरकारिया आयोग की नियुक्ति किस वर्ष की गई थी?

A 1980 B 1983 C 1986 D 1989

Why: सरकारिया आयोग की स्थापना जून 1983 में की गई थी। इस आयोग को केंद्र और राज्य सरकारों के बीच संबंध और शक्ति के संतुलन की जांच करने तथा संविधान के ढांचे में परिवर्तन का सुझाव देने के लिए नियुक्त किया गया था। इसलिए सही उत्तर विकल्प B (1983) है।

Question 8

PYQ 1.0 marks

सरकारिया आयोग की सिफारिशें किससे संबंधित थीं?

A राजस्व वितरण से B भारत के राष्ट्रपति की शक्तियों से C केंद्र और राज्यों के बीच संबंधों से D संसद की सदस्यता से

Why: सरकारिया आयोग की सिफारिशें केंद्र और राज्यों के बीच संबंधों से संबंधित थीं। इस आयोग को केंद्र सरकार और राज्य सरकारों के बीच संघर्षों को कम करने और केंद्र-राज्य संबंधों पर सिफारिशें देने के लिए नियुक्त किया गया था। इसलिए सही उत्तर विकल्प C है।

Question 9

PYQ 1.0 marks

भारतीय संविधान के किन अनुच्छेदों में केंद्र और राज्यों के बीच विधायी संबंधों की चर्चा की गई है?

A अनुच्छेद 200-210 B अनुच्छेद 245-255 C अनुच्छेद 256-263 D अनुच्छेद 270-280

Why: भारतीय संविधान के अनुच्छेद 245 से 255 तक केंद्र और राज्यों के बीच विधायी संबंध से संबंधित प्रावधान दिए गए हैं। ये अनुच्छेद विधायी विषयों के वितरण, केंद्रीय और राज्य विधान की क्षेत्रीय सीमा, राज्य क्षेत्र में संसदीय कानून और राज्य विधायिका पर केंद्र के नियंत्रण को नियंत्रित करते हैं। इसलिए सही उत्तर विकल्प B है।

Question 10

PYQ 1.0 marks

केंद्र-राज्य प्रशासनिक संबंधों का अध्ययन किन संविधान अनुच्छेदों के तहत किया जाता है?

A अनुच्छेद 200-210 B अनुच्छेद 245-255 C अनुच्छेद 256-263 D अनुच्छेद 280-290

Why: संविधान के अनुच्छेद 256-263 तक केंद्र तथा राज्यों के प्रशासनिक संबंधों की चर्चा की गई है। ये अनुच्छेद केंद्र द्वारा राज्यों को दिए जाने वाले निर्देशों, प्रशासनिक समन्वय और कानून के कार्यान्वयन से संबंधित प्रावधानों को नियंत्रित करते हैं। इसलिए सही उत्तर विकल्प C है।

Question 11

PYQ 1.0 marks

शक्तियों के वितरण को विनियमित करने वाले भारतीय संविधान के कौन से दो अनुच्छेद हैं?

A अनुच्छेद 240 और 241 B अनुच्छेद 245 और 246 C अनुच्छेद 250 और 251 D अनुच्छेद 280 और 281

Why: अनुच्छेद 245 और 246 केंद्र तथा राज्य के मध्य शक्तियों के वितरण को विनियमित करते हैं। अनुच्छेद 245 संविधान द्वारा प्रदत्त शक्तियों के संबंध में संसद और राज्य विधानमंडलों की विधायी क्षेत्राधिकार को परिभाषित करता है, जबकि अनुच्छेद 246 विभिन्न सूचियों के तहत विधायी शक्तियों के वितरण की व्याख्या करता है। इसलिए सही उत्तर विकल्प B है।

Question 12

PYQ 1.0 marks

राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करण्यासाठी संविधानातील कोणती कलम वापरली जाते?

A कलम 350 B कलम 352 C कलम 360 D कलम 368

Why: भारतीय संविधानातील कलम 352 राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करण्यासाठी वापरली जाते। या कलमानुसार, राष्ट्रपति युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र विद्रोहाच्या परिस्थितीत राष्ट्रीय आणीबाणी जाहीर करू शकतात। कलम 360 आर्थिक आणीबाणीशी संबंधित आहे, कलम 356 राज्य आणीबाणीशी संबंधित आहे, आणि कलम 368 संविधान दुरुस्तीशी संबंधित आहे। म्हणून योग्य उत्तर कलम 352 आहे।

Question 13

PYQ · 2022 1.0 marks

'सशस्त्र बंड' हा शब्द संविधानात कोणत्या दुरुस्तीद्वारे जोडला गेला?

A 42 व्या घटनादुरुस्तीने B 43 व्या घटनादुरुस्तीने C 44 व्या घटनादुरुस्तीने D 45 व्या घटनादुरुस्तीने

Why: 'सशस्त्र बंड' हा शब्द 44 व्या घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानात जोडला गेला। 1978 मध्ये 44 व्या दुरुस्तीद्वारे राष्ट्रीय आणीबाणीचे अधिकार मर्यादित करण्यात आले आणि 'सशस्त्र बंड' ही संज्ञा राष्ट्रीय आणीबाणीच्या घटना म्हणून जोडली गई। यापूर्वी, आणीबाणी लादण्यासाठी 'अंतर्गत अस्वस्थता' ही संज्ञा वापरली जात होती।

Question 14

PYQ 1.0 marks

भारतातील राष्ट्रीय आणीबाणी कधी घोषित करण्यात आली?

A 1972 B 1974 C 1975 D 1977

Why: भारतातील राष्ट्रीय आणीबाणी 1975 मध्ये घोषित करण्यात आली। तत्कालीन राष्ट्रपति फखरुद्दीन अली अहमद यांनी राष्ट्रपती फरमान जारी केले आणि हे आणीबाणी 21 महिने (1975-1977) चाले होते। हे भारतीय लोकशाहीचा सर्वात गंभीर काळ मानला जातो।

Question 15

PYQ 1.0 marks

राष्ट्रीय आणीबाणीचा प्रारंभिक कालावधी किती होता?

A 3 महिने B 6 महिने C 9 महिने D 12 महिने

Why: राष्ट्रीय आणीबाणीचा प्रारंभिक कालावधी 6 महिने मर्यादित केला होता। संविधान अनुसार, राष्ट्रपति जाहीर केलेली आणीबाणी 6 महिन्यांनंतर स्वयंचलितपणे समाप्त होते। तथापि, संसदेच्या मंजुरीने आणीबाणीचा कालावधी 6 महिन्यांसाठी वाढवला जाऊ शकतो। 1978 च्या 44 व्या दुरुस्तीद्वारे हा नियम अधिक कठोर बनविण्यात आला।

Question 16

PYQ 1.0 marks

भारतीय संविधानातील कोणती कलम आर्थिक आणीबाणीशी संबंधित आहे?

A कलम 352 B कलम 356 C कलम 360 D कलम 365

Why: अनुच्छेद 360 भारतीय संविधानातील आर्थिक आणीबाणीशी संबंधित आहे। या कलमानुसार, राष्ट्रपति जेव्हा असे विचार करतात की भारताची आर्थिक स्थिरता किंवा साख धोक्यात आहे, तर आर्थिक आणीबाणी घोषित केली जाऊ शकते। भारतातील आर्थिक आणीबाणी फक्त एकदाच 1991 मध्ये घोषित करण्यात आली होती।

Question 17

Question bank

भारतीय राज्यघटनेची मुख्य वैशिष्ट्ये कोणती आहेत? ()

A लिखित आणि कठोर B लिखित, कठोर आणि लवचीक C अनलिखित आणि लवचीक D अर्धलिखित आणि स्थिर

Why: भारतीय राज्यघटना लिखित, कठोर आणि लवचीक आहे, कारण ती समस्यांचे लिहिलेली असून बदलण्यासाटी कठोर प्रकरीया आहे, पण गरजेनुसार तिला बदलता येते.

Question 18

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे स्वरूप कसे आहे? ()

A पूर्णपणे संघीय B केंद्रीयसारित प्रस्तुतात्मक C संयुक्त संघीय आणि एकात्मिक D अखंडदेशीय

Why: भारतीय राज्यघटना हा एक संयुक्त संघीय आणि एकात्मिक स्वरूपाचा आहे ज्यामध्ये केंद्र आणि राज्यांमध्ये अधिकार स्वतंत्र स्वरूपाचे आहेत.

Question 19

Question bank

भारतीय राज्यघटनेमध्ये किती मुख्य भाग, कलमे आणि अनुच्छेद आहेत? ()

A 22 भाग, 395 कलमे, 12 अनुच्छेद B 25 भाग, 448 कलमे, 12 अनुच्छेद C 24 भाग, 395 कलमे, 10 अनुच्छेद D 30 भाग, 395 कलमे, 13 अनुच्छेद

Why: भारतीय राज्यघटनेमध्ये 22 भाग, 395 कलमे, आणि 12 अनुच्छेद आहेत, ज्यात वेगवेगळ्या विषयांवर नियम नमूद आहेत.

Question 20

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचा प्रमुख लवचीक आहे? ()

A क्षूप लवचीक B कठोर आणि लवचीक C पूर्णपणे कठोर D अनलिखित

Why: भारतीय राज्यघटना कठोर अशी लवचीक आहे, म्हणजे त्यात बदल करण्याची प्रक्रिया कठिण आहे पण गरजेनुसार शक्य आहे.

Question 21

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत संविधान बदलण्याची प्रक्रिया अवलंबली जाते? ()

A साधी बहुमत प्रक्रिया B कठोर प्रक्रिया C सरळ लोकमत D एकमताने निर्णय

Why: भारतीय राज्यघटना बदलण्याची प्रक्रिया कठोर आहे ज्यासाठी संविधानिक आयोग बहुमत आवश्यक असून बदलासाठी राजांसभेची संमती देखील लागते.

Question 22

Question bank

भारतीय राज्यघटनेच्या संज्ञीय स्वरूपाचा मुख्य वैशिष्ट्य कोणते आहे? ()

A केंद्रीय आणि राज्य सरकार यांच्यात स्पष्ट अधिकार वितरण B केवल केंद्रीचार सशक्त अधिकार C राज्य सरकारला पूर्ण स्वायत्तता D सरकार न करता कोणतीही सत्ता नाही

Why: भारतीय राज्यघटनेच्या संज्ञीय स्वरूप केंद्री आणि राज्य सरकार यांच्यात अधिकारांचे स्पष्ट वितरण सुनिश्चित करते.

Question 23

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत शक्तींचे विभाजन कसे केले आहे? ()

A केंद्र व राज्ये यांच्यात B केवल केंद्री सरकारलाच सशक्ती C राज्यांना पूर्ण स्वायत्तता D लोकोसभेमध्ये एकत्रित शक्ती

Why: भारतीय राज्यघटनेत केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यात प्रशासनिक, कायदेशीर व वैत्तीय अधिकारांचे विभाजन केले आहे.

Question 24

Question bank

भारतीय राज्यघटनेला कौनत्या स्वरूपाचा आहे? ()

A कठोर आणि स्थिर B लवचीक आणि बदलीय C कठोर पण लवचीक D स्वतंत्र आणि अनिश्‍चित

Why: भारतीय राज्यघटनेला कठोर असूनही लवचीक आहे म्हणजे ती सहज बदलता येत नाही पण आवश्यकतेनुसार बदल करता येतो.

Question 25

Question bank

भारतीय राज्यघटनेमध्ये "कठोर" या वैशिष्ट्याचा अर्थ काय? ()

A संविधानेत बदल करणे सोपे आहे B संविधानेत बदल करण्यासाठी कठीण व प्रक्रमात्मक आहे C संविधान कोणताही बदल नाही D संविधान प्रस्थेवर आधारित राहते

Why: "कठोर" म्हणजे संविधान बदल करणे असाधारणपणे विशेष प्रक्रियात्मक लांबट आहे, त्यामुळे तो बदलणे कठीण आहे.

Question 26

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे मुख्य उद्दिष्ट कोणते आहे? ()

A लोकोशाही व्यवस्थेची स्थापना करणे B सत्ता केंद्रीकृत करणे C राज्यांमध्ये एकत्रिकरण नाही करणे D शासनाचा सर्वक्षमीय व्यवस्थापन

Why: भारतीय राज्यघटनेचे मुख्य उद्दिष्ट लोकोशाही व्यवस्था स्थापना करणे व शासन व्यवस्थेचे समतोल राखणे आहे.

Question 27

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत "लवचिक" वास्तुशिल्प का आवश्यक्त आहे? \(\)

A कारण बदली आवश्‍यक असताना संर‍िवधान बदलता येवावा B कारण संरिवधान फार कमी बदलायचे आहे C कारण संरिवधान नेहमीच स्थिर असावे D कारण संरिवधान त्वरित बदलावे

Why: लवचिकता अर्थात् आवश्यक्तेनुसार संरिवधानात बदल करून समाज बदलल्या वर्तमानाला परिमार्जित करता येते.

Question 28

Question bank

भारतीय राज्यघटने कोनत्या प्रकरणी शासनी प्रार्णाली प्रोटोसाहन देते? \(\)

A संघीय लोकशाही B केंद्रिय राज्यकीय संरिवधना C एकपक्षीय शासन D तळसळीस शासन

Why: भारतीय राज्यघटनेत संघीय लोकशाही शासन प्रार्णाली प्रोटोसाहित करते ज्यामध्ये केंद्र व राज्यांना समत्व राखला जातो.

Question 29

Question bank

भारतीय राज्यघटनेच्या केंद्रस्थानी नीवंत्रण कसे आहे? \(\)

A केवल केंद्राला सर्वशक्ती B केंद्र व राज्यांमध्ये आर्थिक नियंत्रण C राज्यांना पूर्ण स्वतंत्रता D केवल स्थानीक सरकार

Why: भारतीय राज्यघटनेत केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यात आर्थिक नियंत्रण संतुलन राखण्यात आले आहे.

Question 30

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत "सार्वभौमत्व" याचा अर्थ काय? \(\)

A देशाचे पूर्ण स्वातंत्र्य आणि स्वतंत्र अस्तित्व असणे B केवल सरकारची सत्ता असणे C राज्यांची मुक्त स्वतंत्रता D माहितीचा अधिकार

Why: सार्वभौमत्व म्हणजे देशाचे स्वराज्य उभे असून स्वतंत्र सत्ता असणे ज्यावर बाह्य हस्तक्षेप नाही.

Question 31

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत केंद्र व राज्य सरकार यांच्यात आर्थिक संबंधी क्षमता कशी आहे? \(\)

A त्वरित न्यायालयीन प्राधिकारी B तीन यादींमध्यें - केंद्र, राज्य, सामायिक C केवल केंद्र व राज्यांमध्ये थेट आर्थिक D नागरियकांनी विचारलेली

Why: भारतीय राज्यघटनेमध्ये आर्थिक संबंध केंद्र, राज्य व सामायिक यादी असे तीन भागांमध्ये विभाजले गेले आहेत.

Question 32

Question bank

भौतिक राग्योगतान कोणत्या प्रकारची आहे? \(\)

A संपूर्ण संज्ञीय B एकात्मिक संज्ञीय C अखंड निरंकुश D गैरलिखित संज्ञीय

Why: भौतिक राग्योगतान एकात्मिक संज्ञीय स्वरूपाची आहे ज्यात केंद्राचा अधिकार महत्त्वाचा आहे पण राग्यांच्या अधिकार निश्‍चित आहेत.

Question 33

Question bank

भौतिक राग्योगतानेंत "लिखित" याचा वैज्ञानिक काय अर्थ आहे? \(\)

A सर्‍व नीयम व कायदे लेखी स्वरूपात आहेत B संपूर्ण टोंडी परंपरा आहे C केवळ विहित निरीक्षणासाठि आहे D विदेशी कायद्यांववर आधारित आहे

Why: भौतिक राग्योगतान एक लिखित दस्तावेज आहे ज्यात सर्व नियम व कायदे स्पष्ट लेखी स्वरूपात नमूद आहेत.

Question 34

Question bank

भौतिक राग्योगतानेंच्या "कठोर" आणि "लवचिक" येशिष्यांमुळे काय होऊ शकते? \(\)

A संविधान बदलेला येशील पण कठीण असेल B संविधान सहज बदलेला येशील C संविधानात मिटून देखीळ बदला नाही होणार D संविधान वारंवार बदलेल

Why: भौतिक राग्योगतानमध्ये कठोर पण लवचिक प्रकार आहे, त्यामुळे संविधान बदल शक्य आहे पण त्यासाठी योग्य प्रक्रियांनी पालना करावे लागते.

Question 35

Question bank

भौतिक राग्योगतानांतील अधिकारसंपादन कसे केले जाते? \(\)

A संसवैधानिक यादींवर अधिकारित B राग्य सरकार ठरवते C नागरिकांनी निदृढण देता D फक्त केंद्र सरकार निर्भर घेतो

Why: राग्योगतान अधिकारसंपादन केंद्र, राग्य व सामायिक यादींवर आधारित असून संविधानात स्पष्टपणे अधिकार वाटप होते.

Question 36

Question bank

भौतिक राग्योगतान लिहिलेली कशा आहे? \(\)

A म्हणूनच तिला कायदा आधिक स्पष्ट आहे B कारण लोकशाही नाही C कारण तो सतत बदलावा D कारण राग्य सरकारला अधिकार सत्तां द्यावी

Why: लिखित संविधान असल्यामध्ये नियम आणि कायदे स्पष्ट असतात व त्यांचे पालन करणे सोपे होते.

Question 37

Question bank

भार्थीय राज्यघटनेत "एकात्मिक" याचा संबंध काय अर्थ आहे? \(\)

A केंद्र शासनाला प्राबल्याचे अधिकार B राज्यांना पूर्ण स्वायत्ततेचे अधिकार C राज्य आणि केंद्र शासनांच्या विभागीय अधिकारांची भागीदारी D स्थानीक शासनाची सत्ता

Why: एकात्मिकतेत केंद्रिकृत प्रधानमंत्र्य अशून केंद्र शासनला अधिक मोठ्या प्रमाणात अधिकार असतो.

Question 38

Question bank

भार्थीय राज्यघटनेत "सर्वांगिण" म्हणजे काय? \(\)

A संविदान सर्व बाबींचा विचार करतो B केवळ न्यायालय प्राथमिकता आहे C केवळ आर्थिक नियामक प्राथमिकता आहे D सर्वकाही लागू नसलेली प्राथमिकता

Why: भारतीय राज्यघटना सर्व प्रकारच्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय बाबींचा समावेश करते.

Question 39

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत शक्तींचा विभाजन कोणत्या आधारावर आहे? \(\)

A केंद्र, राज्य आणि न्यायपालिकांवर B केवळ केंद्र आणि राज्य C केवळ केंद्र D अखंड केंद्रसरकार

Why: भारतीय राज्यघटनेत कार्यपालिका, विधायिका व न्यायपालिका यांच्यात शक्तींचा स्पष्ट विभाजन आहे.

Question 40

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत कोणत्या प्रकारे सत्ता आहे? \(\)

A संविदान बदलेण्याच्या कठोर प्रक्रिये मधून B नियम वारंवार बदलल्यामुळे C लोकमताने सहज बदलेली D शासनाने त्यातून वगळलेली

Why: भारतीय राज्यघटना बदली करण्याची कठोर प्रक्रिया असल्यामुळे सत्ता केंद्रित न होणारी नाहिये.

Question 41

Question bank

भारतीय राज्यघटनेची "संपुर्ण" किंव्हा "समावेशक" स्वरूप कशामुळे आहे? \(\)

A सरव घटकांचं अधिकार आणि कर्तव्य नमूद करणें B केवळ सरकारी अधिकार नमूद करणें C तिला नियमांतर्गत न करता सोडणे D फक्त संविधानीक कर्तव्ये नमूद करणें

Why: भारतीय राज्यघटनेत एक समावेशक दृष्टिकोन आहे जो सर्व घटकांंचे अधिकार, कर्तव्ये व भूमिका स्पष्ट करून ठरवतो.

Question 42

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत "राज्यघटनात्मक" म्हणजे काय? \(\)

A कायद्यांच्या सर्वोच्च संरचनात्मक दस्तऐवज B सर्कारच्या अधिकारांच्या संचार C फक्त न्यायदंडीयीन नियमांच्या संच D संघटन राजकीय नियमांच्या संच नाहि

Why: राज्यघटनात्मक कायद्यान्ची सर्वोच्च साधन आहे ज्यात देशाचे शासनव्यवस्थेचे नियम नमूद असतात.

Question 43

Question bank

भारतीय राज्यघटनाकडे कोणत्या अवयवाचे लिहिलेले आहे? \(\)

A संपूर्णपणे लिहित स्वरूपात B केवळ तोंडी परंपरेत C अर्धलेखी स्वरूपात D केवळ स्थानिक कायद्यानुसार आधारीत

Why: भारतीय राज्यघटना संपूर्णपणे लिहित स्वरूपात आहे ज्यामुळे सर्वांसाठी खुले आणि ठोसा आहे.

Question 44

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे बहुमत कसे आवश्य्क आहे? \(\)

A विशेष बहुमतीने संविधान सुधारणा होतात B साध्या बहुमतीने संविधान सुधारणा होतात C एकमतानेंच सुधारणा होतात D लोक्तमाने सुधारणांची कारवाई होईल

Why: संविधान सुधारणा ठेवण्यासाठी विशेष बहुमती आवश्यक आहे ज्यामुळे संविधान स्थिर राहते.

Question 45

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचा अधिक कोणत्या तत्वावर आहे? \(\)

A लोक्षणीय, संघीयता आणि न्यायदंडीयात्मक स्वरूपता B राजकीय सत्ता केंद्रीत सत्ता C अखंड केन्द्रीयिकरण D केवळ राज्यांंचे स्वायत्तत्व

Why: भारतीय राज्यघटना लोक्षणीय, संघीयता, न्यायदंडीय सत्ता आणि अधिकारांची उचीत विभागणी या तत्वांवर आधारीत आहे.

Question 46

Question bank

भारतीय राज्यघटनाला "शक्तींना संतुलन" कोणत्या प्रकरणे राखते? \(\)

A केंद्र, राज्य व न्यायदंडीय अधिकार देता येण B केव्हा केंद्रावर अधिकार देता येण C राज्यांववर पूर्ण स्वायत्तता देता येण D नागरिकांववर सर्कारच्या अधिकार ठेवून

Why: भारतीय राज्यघटना तीं शासकांमध्ये शक्ती विभाजित करून संतुलन प्राप्‍त करते.

Question 47

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचा "एकात्मते"चा मुख्य आधार काय आहे? \(\)

A देशातील एका ठिकाणी व स्थिरतेस मदत B राज्यांमध्ये भिंत निर्माण C केंद्र केंद्राचा स्थताशाही वाधवणे D स्थानिक स्वराज्याची संपत्ती

Why: एकात्मिक स्वरूपामुळे विविध राज्ये एकत्र राहू शकतात आणि देश एकसूत्री राहतो.

Question 48

Question bank

भारतीय राज्यघटनेची टिकाऊपणमध्ये मुख्य भूमिका यେते? \(\)

A कठोर व सामायिक प्रकरण B कठोर एकत्य प्रकर्तीयेतून C साध्या अनेक टिकाऊपणातून D स्वतः जनतां बडल्यु शक्ते

Why: भारतीय राज्यघटनेत संवादीन बडल्यासाठि कठोर व सामायिक अशि दोन टिकाऊपणची प्रकरण आहे.

Question 49

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचा प्रकरण कोठा आहे? \(\)

A संघीय एकात्मिक B अखंड देशीय C गैरलिखित संघीय D पूर्वनपणे केन्द्रित

Why: भारतीय राज्यघटनाः संघीय असूनी एकात्मिक स्वरूपाची आहे ज्याने केंद्र आणि राज्यांमध्ये संतुलन राखले आहे.

Question 50

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचा "लीखित" असण्याचे फायदे कोणते? \(\)

A नियम स्पष्ट व सर्वांसाठी समान B नियम वाचा घेणे कठीण C कधीही बडल्याचा येंडरी नाही D केेंद्र न्यायालयासाठी उपयोगक्त

Why: लीखित असण्यामुळे नियम स्पष्ट सुलभ असून सर्व नागरिकांसाठी त्याचे पालन समान असते.

Question 51

Question bank

भारतीय राज्यघटनेची कोणी वैशिष्ट्ये राज्यघटना काठी असल्या चे दाखवतात?

A कळम बदलेल्या काठी आहेत B राष्ट्र्रीय एकात्मता बलवाण आहेत C संघराज्याचा स्वरूप असून केंद्राचा शक्तिपात आहे D लवचिकतेचे तसे अधिक मार्ग आहेतत

Why: भारतीय राज्यघटनेत क ठो र आहेत कारण त्याचे कळम बदलेल्या परंपरामध्ये नीयमांच्या अधिक काठी आहेत, यामुळ त त्याला कठो र वैशिष्ट्य मानले जाते.

Question 52

Question bank

भारतीय राज्यघटनेमध्ये केंद्र आणि राज्य सरकार यांमध्ये संबंध कसा आहे?

A पूरकपण े समन्वित असा प्रामुख्य केंद्राला आहे B संघीय असून केंद्राला अधिक अधिकाऱ अस्तात C राज्यांना पूरक स्वातंत्र्य असून केंद्र भूमिक ा आहे D केंद्र आणि राज्य समान स्त्रावर अस्तात

Why: भारतीय राज्यघटना संघीय स्वरूपाची असून केंद्र शासनाला अधिक अधिकार देणं यात असून केंद्र आणि राज्यांच्या संबंधांमध्ये अधिकाऱांचे अस्थूलन दिसून येते.

Question 53

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे स्वभाव कोणत्या वैशिष्ट्यांमुळे एकसंध आहेत?

A लिखित स्वरूप आणि सर्वसाधारण लोकशाही तत्व B फक्त धार्मिक महत्वाचाअधिकश् ठान C राज्य सरकारला पूरक स्वातंत्र्य असणे D संघराज्यीय स्वरूप आणि अपारदर्शक परिस्थिति

Why: भारतीय राज्यघटना लिखित असून लोकशाही तत्वांवर आधारीत असून त्यात संध एकसंध आणि व्यवस्थित आहे.

Question 54

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत लोकशाहीवादाचे कोणते तत्व महत्वाच आहे?

A लोकशाहीचा सार्वभौमत्व लोकांत असणे B दुर्गम न्यायद्वयवस्था C संपूर्ण सत्ता एका व्यक्तिकडे देणे D केंद्रीय सत्ता पूरक निरंतरिपणा

Why: भारतीय राज्यघटनेत लोकतंत्रातील सार्वभौमत्व लोकांत असले पाहिजे, हे लोकशाहीचे प्रमुख तत्व आहे.

Question 55

Question bank

भारतीय राज्यघटना मृत्यलयावर खालिलपैकी कोणती गोष्ट खरी आहे?

A ही एक काठो र, लिखित आणि संघीय राज्यघटना आहे B ही एक लवचिक आणि अवैध राज्यघटना आहे C ही पूर्णतः एकात्मक आणि काठो र नाही D ही फक्त प्राचीन भारतीय धारणांच्या आधारित आहे

Why: भारतीय राज्यघटना लिहिती असून ती काठो र आणि संघीय स्वरूपाची असून ह्यापर्यंत योग्य आहे.

Question 56

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील "लिखित" वैशिष्ट्याचं मुख्य कारण काय आहे?

A स्पष्ट नियाम आखंडित कायदा व्यवाहार B पालकत्वाकडून काँटीही सुधारणां नाही C फक्त तात्पुरती भाषा वापर केला जातो D लोकशाहीक तत्त्वांचा abhaav असतो

Why: लिखित संविधानामध्ये नियम स्पष्ट ठरतात आणि कायदा सर्वांवर रीतीने लागू होतो, तसेच काँटीही अस्पष्टता कमी होते.

Question 57

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील मौलिक अधिकार कोणत्या स्वरूपाचे आहे?

A संपूर्णत: लिखित आणि कायद्याद्वारे सुरक्षीत B संपूर्णत: अवैध आणि अनियमित C फक्त राज्याने दिलेले आहेत, पुरवठा नाही D केवल लोकशाहीसाठी नाहीत

Why: मौलिक अधिकार राज्यघटनेत लिखित स्वरूपात आहे आणि योग्य विहाणे व न्यायालयीन संरक्षकांमुळे संरक्षित आहे.

Question 58

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत कोणत्या प्रकारचे राज्यघटने स्वातंत्र्य आहे?

A संघराज्यीय स्वरूप B एकात्मक स्वरूप C सरल संघराज्य D साम्यवादीक क्रांती

Why: भारतीय राज्यघटनेत संघराज्यीय स्वरूप आहे तसेच केंद्र आणि राज्य सरकार यांचे संबंध ठरलेले आहेत.

Question 59

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत केंद्राला कोणते अधिक अधिकार आहेत?

A सदर प्रस्थासकीय, आर्थिक आणि कायदेशीर अधिकार B राज्यांवरील कोणताही अधिकार नाहीत C फक्त सांस्कृतिक अधिकार आहेत D प्रत्येक प्रांताच्या स्वातंत्र्य स्वायतता आहे

Why: भारतीय राज्यघटनेत केंद्राला प्रस्थासकीय, आर्थिक आणि कायदेशीर बाबतीत विशेष अधिकार आहे ज्यामुळे त्याचा प्रभाव वाढतो.

Question 60

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत सुदारणांचा किस प्रकार केली जाते?

A कठोर प्रक्रिये द्वारे ज्याचा बहुमत आवश्यक आहे B फक्त राज्य सरकारांनी थरवलेली प्रक्रिया C केवळ लोकमताने कोणतीही सुदारणा शक्य आहे D सुदारणांना करणें शक्य नाही

Why: भारतीय राज्यघटनेत सुदारणांसाठी कठोर प्रक्रिया आहे ज्यात संसदेला दोनन्ही घरांनी बहुमत आवश्यक आहे.

Question 61

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे लॉहित स्वरूप कोणत्या बाबतीत महत्त्वाचे आहे?

A सरकारी कार्यवाहीमध्यೇ परदर्शकता सुनिश्चित करणे B संपूर्ण सत्ता एका व्यक्तीकडे देणे C राज्यातील सर्व निर्नय अपारदर्शक असणे D फक्त शिस्तीत सरकार चालवणे

Why: लॉहित संविधानामध्ये सरकारी निर्णय आणि कायद्यात पारदर्शकता येते आणि लोकांमध्ये अधिकार सुनिश्चित होतो.

Question 62

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे संघीय स्वरूप संक्रमणारी वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?

A राज्य सरकारांची सत्ता आणि केंद्र सरकार नियंंत्रण B एकमुखी सरकार असून केंद्रावर पूर्ण नियंंत्रण C राज्य सरकारलाच पूर्ण स्वरूपात नियंत्रण करत D फक्त केंद्रीकृत प्रशासन

Why: भारतीय घटनेत राज्यांना सरकारांची सत्ता असून केंद्रीकरण नियंंत्रित अधिकारांसह संघीय स्वरूप कायम आहे.

Question 63

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील "लवचिकता" वैशिष्ट्याचा अर्थ काय?

A काही कलमांना सोपी दुरुस्ती करता येणे B केंद्रीय दुरुस्ती शक्ती नाही C सरव कळम बदलेनें कठीण आहे D लवचिकता नसणे आणि कठोरता वाढवणे

Why: भारतीय राज्यघटनेत काही प्रकरणांनें दुरुस्ती करता येतात ज्यामुळे ती लवचिक संविधान आहे.

Question 64

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत लोक्षाहिवादाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?

A सार्वभौमत्व लोकांत आहे B सरव सत्ता शासक वरगाकडे आहे C जنتेचा कोणताही सहभाग नाही D लोक्षाहिवादी तत्व अस्तित्त्वात नाही

Why: भारतीय राज्यघटनेत सर्वोच्च सत्ता लोकांमध्ये आहे आणि लोकशाही तत्व आदरित आहे.

Question 65

Question bank

भारतीय राज्यघटनेमधे संघराज्यीय स्वरूपाचा अर्थ काय आहे?

A केंद्र व राज्य सरकार दरम्यान सत्ता विभाजन B एक सरकार सर्व सत्ता नियंत्रित करते C राज्य सत्ता राज्य सरकार करतात D केंद्र सरकारला राज्यांवर कुठलाही अधिकार नसतो

Why: संघराज्यीय स्वरूपामध्ये केंद्र आणि राज्य सरकार यांचा सत्ता विभागणी होते, ज्यामुले दोन्ही स्तरांवर सत्ता सुनिश्चित होते.

Question 66

Question bank

भारतीय राजयंत्रणेत मौलिक अधिकारांची सुरक्ष कशी केली आहे?

A सर्वसामान्य कायदे आणि नियमयांनी संरक्षित केलेले आहेत B राजय संरक्षणाचा इच्चेवर अवलंबून C मुलभूत अधिकार कायमस्वरुपी नाहीत D केवल लोकोसहभागाने

Why: मौलिक अधिकारांना राजयंत्रणेत कायदे आणि नियमयांच्या माध्यमाने सुरक्षीत केले आहे.

Question 67

Question bank

भारतीय राजयंत्रणेत सुरक्षा महत्वाचे वैशिष्ट्य कोणते?

A लिखित आणि कठोर स्वरूप B अनौपचारिक आणि पारंपरिक स्वरूप C धार्मिक संधर्भावर आधारित स्वरूप D सत्ता केंद्रीत करणारे

Why: भारतीय राजयंत्रणा लिखित असून ती कठोर स्वरूपाची आहे, जी तिने प्रामुख्याने वैशिष्ट्य आहे.

Question 68

Question bank

भारतीय राजयंत्रणात सुरक्षा करण्यासाठी कोणते प्रकल्प आहे?

A संशदा व काही बाबतीत राजयसभा द्वारे मंजुरी B फक्त लोकमताने सुरक्षा C सुधारणा करणाऱ्या कुठलाही नियम नाही D शासनाध्यक्षाने अधेषणाने सुरक्षा

Why: संशदामध्ये बहुमतातून आणि कानीवाहीस राजयसभेच्या सहकार्याने सुधारणा केली जाते, ही कठीण प्रकल्प आहे.

Question 69

Question bank

भारतीय राजयंत्रणेत संंघराजकीय संरूपात मुख्य सक्रिय कोण आहे?

A केंद्रीय सरकारकडे B राजय सरकारकडे C जंत्रिकडे D नियायलयाकडे

Why: संघराज्यीय भारतात केंद्र सरकारकडे अधिक अधिकार असून ते प्रमुख नेत्यात कार्य करतात.

Question 70

Question bank

भारतीय राजयंत्रणेत "लवचिकता" कोनत्या प्रकराने दिसून येते?

A बदल करणाऱ्याच्या विविद्ह पदद्दती अस्तित्वात असल्याने B बदल करणें अशक्त असल्याने C बदल फक्त जनमत्तानें शक्य होणे D कठोर नियम आणि प्रक्रियांने बदल करणारी गरज

Why: भारतीय राजयंत्रणेच्या काळम सोपी पद्दतीने आणि काठिण पद्दतीने बदलता येतात, हे लवचिकतेचे लक्षण आहे.

Question 71

Question bank

भारतिया राज्यघटनेचे कोणते वैशिष्ट्य तीनत्वमुळे महत्त्वपूर्ण आहे?

A कठीण सुदारणा प्रक्रिया आणी लिंचित स्वरूप B कोणतीही सुदारणा करण्या विषयी चाच नाहि C लोकशाही तत्त्वांवर अवलंबून नसणे D फक्त पारंपरिक रूढी अनुकरणे

Why: भारतीय राज्यघटने कठीण सुदारणा प्रक्रिया आणी लिंचित स्वरुपामुळे तीनत्वाक अणि पक्के स्वरूप ठेवते.

Question 72

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील संघराज्यीय प्रणालीत कोणती काय समाविष्ट आहे?

A केंदर आणी राज्य सरकार यांचें अधिकार थरावीक असणे B राज्य सरकार केवळ केंद्राच्या अधिकाr अस्तात C संघराज्यीय प्रणाली नाही D सर्व सत्ता केंद्राकडे असून राज्य सत्ता शून्य आहेत

Why: भारतीय संघराज्यीय प्रणाली केंद्र-राज्य ह्यांमध्ये अधिकार वेगळे आहेत आणी कटाक्षाने निश्चित केलेले आहेत.

Question 73

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत लिहित स्वरूपसंवंधी काय व िधान कोणते?

A राजघटनेचे स्वर निर्भार आणी अधिकार दस्तीवजाt स्पष्टी आहेत B राजघटना मुखवटा स्वरूपाची आहे C निवडणुकांचे निर्भार स्पष्टी नसलेले D नियालये राजघटनेतील निर्भार बदलताt

Why: भारतीय राज्यघटना एक लिखित दस्तावेज आहे, ज्यामध्ये स्वर निर्भार, अधिकार आणी जबाबदाऱ्या स्पष्टपणे नमूद आहेत.

Question 74

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत कोण अंशतः एक कारक कोणते आहे?

A कलम बदळण्यासासाठी विशेषबहुमत लागतो B कोणतीही सुदारणा सहज करता येते C फक्त राज्यपालाला सुदारण्याचा अधिकार आहे D राजघटना कुठल्याही प्रकारे बदळता येतो नाहि

Why: भारतीय राज्यघटनेत सुदारणा करण्यें कठीण आहे कारण त्रयस्थीय संविधाने विशेष बहुमत आवश्यक असते.

Question 75

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत लिहितांत्रिक तत्व कोणते आहे?

A सर्व सत्ता जनतेकडे असणे B सर्व सत्ता कोणत्याही विभागाकडे असणे C लोकशाही नसणे D केवळ व्यावसाथापक पद्धतीकडे सत्ता असणे

Why: भारतीय राज्यघटनेत प्रमुख तत्व म्हणजे सार्वभौमत्व लोकांमध्ये आहेत, जे लोकशाहीचे मूळ आहे.

Question 76

Question bank

भौतिकीय राज्यघटनेचा कण कोण व लवचिक स्वरूप कसा आहे?

A काही कालमे कटीण दुवरे सोपे बदळता येतात B संपूर्ण राज्यघटना केवढाही बदळता येते C कधिही कोणतीही सुधारणे करणं शक्य नाही D संपूर्ण स्वरूप अवैध आहे

Why: भौतिकीय राज्यघटना ही कणाचा आणि लवचिक दोन्ही स्वरूपाची असून काही भाग सोप्या परिवर्तनातून आणि काही कटीण परिवर्तन बदळता येतात.

Question 77

Question bank

भौतिकीय राज्यघटनांतील केंदराला दिलेले विशेष अधिकार कोणत्या स्वरूपाचे आहेत?

A प्रशासकीय, आर्थिक आणि कायदेशीर अधिकार B केवढा सांस्कृतिक अधिकार C राज्य संरचनेसारखे अधिकार D सरव अधिकार राज्य व्यवस्थापकडे

Why: भौतिकीय संघराज्यामध्ये केंदराला प्रशासकीय, आर्थिक व कायदेशीर बाबतीत अनैक विशेष अधिकार प्रदान झाले आहेत.

Question 78

Question bank

भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या वैशिष्ट्यामुळे केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यातील संबंधांमध्ये दोनही बाजूंना रुपांतर करण्याची शक्यता आहे?

A संशोधनकक्षमता (Flexible Unity) B संघराज्य (Federalism) C संशिवादी राज्यघटना (Quasi-Federal Structure) D संपूर्ण केंद्रीय नियंत्रण (Complete Centralism)

Why: योग्य उत्तर कारण: भारतीय राज्यघटना संशिवादी राज्यघटना (Quasi-Federal Structure) आहे ज्यामध्ये केंद्र आणि राज्य दोन्ही बाजूंनी बदল करता येण्याची शक्यता अस्ते, तसेच दोनही बाजूंमध्ये गुंढरम एकत्र अस्तात.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विचारार्थ 'संघराज्य' हा शब्द बहुधा पाहून लगेच त्याला भारतीय राज्यघटनेचा मुहीम गुंढरम समजतात, परंतु ती एक अध्यक्ष संघराजकीय रचना आहे; येथे एकाग्रतेचा शक्ता लक्षण स्पष्ट गहाळ जातो. ही निरीण्यपूर्वक नियम व पारंपारिक चूक आहे (premature rule application).
पर्यायनिहाय: A ही एक सोपी, पण अपूर्ण अट आहे आणि चुकीच्या अर्थाने वापरली आहे, त्यामुळे ती नियमाच्या भ्राम देणारी; B अत्यंत लोकेप्रिय चुकीचा प्रयत्न आहे, संघराज्य आणि संशिवादी राज्यघटना यांमध्ये भ्रम निर्माण करतो (confusion of closely similar concepts); D एक जास्तीत जास्त rahitya सीमाभ्रमाचा प्रयास आहे, पण पूर्ण केंद्रीय नियंत्रण भारतीय राज्यघटनेसाठी अपवादात्मक आहे (overlooking exceptions).

Question 79

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचे कोणते वैशिष्ट्य स्पष्टी करतं की केंद्रीय सरकार अवलंबून नसणे आवश्यक आहे, पण राज्य देखील काही अधिकार राखून ठेवतं?

A कमजोर केंद्र (Weak Centre) B संपूर्ण संघराज्य (Complete Federalism) C संशिवादी (Quasi-Federalism) D एकात्मता (Unitary Character)

Why: योग्य उत्तर कारण: संशिवादी राज्यघटना म्हणजे अशा राज्यघटनेचा ज्यात केंद्राकडे अधिक अधिकार आहेत पण राज्यांनाही देखील काही अधिकार अस्तात, त्यामुळे ते एकत्रित मातृत्व स्वातंत्र्यपणे करण्याचं कार्य करतं.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: बहुतेक विचारार्थ 'एकात्मता' ही शब्द साहित्यवाचक चुका करतात आणि समजतात की ती संघिवादी शासन आहे; यात यंत्रणांचे प्रामुख्याने व्याख्या विसरतात (confusion of superficially similar concepts).
पर्यायनिहाय: A गुन्हीत धरते की केंद्र दुर्बल आहे, पण राज्यघटनेला केंद्राला मजबूत अधिकार देते (premature rule application); B ही कल्पनात्मक पूर्ण संघराज्याची आहे जी भारतीय संघराजकीय संकल्पनेशी जुळत नाही; D केंद्राकडे अधिक अधिकार असल्याचा प्रयास नाही (rote memorisation without context).

Question 80

Question bank

भारतीय राज्यघटना संबंधी खालील पैकी कोणते विधान अचूक आहे?

A भारतीय राज्यघटना पूर्णपणे संघराजकीय आहे. B भारतीय राज्यघटना अंतरगट दोन स्वतंत्र शासन स्वुरूप आहे. C भारतीय राज्यघटना एकात्मिक स्वरूप असून, राज्यांना पूर्णपंख्त अधिकार दिले गेले आहेत. D भारतीय राज्यघटना संघराज्य आणि एकात्म तत्त्वांचा समवेश करणारी आहे.

Why: योग्य उत्तर कारण: भारतीय राज्यघटना ही एक समन्वित रचना असून ती संघराजकीय आणि एकात्मक दोन्ही तत्वांचा समावेश करते.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विचारार्थ दोन स्वतंत्र शासन स्वरूप पाहून लगेच तिळ्याशि दोन स्वतंत्र शासन प्रणाली प्रचलीत ओळखतो, पण भारतीय संघराजनेते स्वरूपाचा प्रक्ष वेगळा आहे (confusion of superficially similar concepts).
पर्यायनिहाय: A चुकीचा आहे कारण भारतीय राज्यघटना पूर्ण संघराजकीय नाही (premature rule application); B अर्जवट आहे, करण दोन स्वतंत्र शासन स्वरूपाचा वापर चुकीचा आहे (rote memorisation without context); C एकात्म स्वरूप पूर्ण अधिकारांची नाहिय (overlooking exceptions).

Question 81

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील 'लौ सेव्हिंग प्रावधान' (Law Saving Provision) कोणत्या वैशिष्ट्यसंबंधीत आहे?

A संपूर्ण केंद्रीकरण B संघराज्यीय स्वरूप C द्वैवसात्मक एकात्मतेशि D संशिवादी रचनेशी

Why: योग्य उत्तर कारण: लौ सेव्हिंग प्रावधान हे संशिवादी राज्यघटनेच्या एका विशेष वैशिष्ट्याशी निगडित आहे जे केंद्र आणि राज्य यांच्यातील तणाव टाळते.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विचारार्थ केंद्रांच्या किंवा संघराजकीय स्वरूपांमध्ये लगेच आखरशित होतात कारण ते बहुधा सर्वसाधारण अर्थानें एकत्रित असते (availability heuristic).
पर्यायनिहाय: A आकारण वाटते पण केंद्रीकरणाबद्दल नियम वेगळे आहे; B संघराज्य वेगळ्या आणि लौ सेव्हिंग प्रावधानाचा नाहिय (premature rule application); C शब्ध एकूण एवघे घंटातली एकात्म स्वरूपमान आहे, पण हा संघर्व तत्वाला लागू नाही (memorisation without context).

Question 82

Question bank

भारतीय राज्यघटनेंत कोणते वैशिष्ट्य सूचित होते की केंद्र सरकारला राज्यांसारख्या कायद्यांवर लाथा होणे नाही?

A निरपेक्ष निर्णयक्षम्ता (Neutral Decision-Making) B धार्मिक तटस्थता (Religious Neutrality) C शासनात्मकवर्चस्व (Administrative Supremacy) D केंद्रिय अधीण्यमंचाचा राज्यांवर प्रभाव (Centre's Power to Override State Laws)

Why: योग्य उत्तर कारण: केंद्र सरकारला अधिकांश कायद्यांवर रद्द करण्याचा अधिकार आहे, परिणततः केवळ अनुक्रमांक 42 च्या खाली बाबतीत प्रतिबंधित आहे, त्यामुळे तो राज्यांवऱ लाथा होणे नाही.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विचारार्थनां 'शासनात्मकवर्चस्व' हा प्रायः अधिकाधिक वाटत जिथे योग्य विरोध लाजू नाहिय किंवा पूर्ण न्यायालयीन अधिकाराशिवाय विरोध होतो म्हणून नियमांवर तसे गहाळ नाहिय (premature rule application).
पर्यायनिहाय: A भ्रमाकि आहे आणि संदर्भांशिवाय नाहिय; B पूर्णपणे चुकीचा आहे, राज्यघटनेंशी संबंधित नाहिय; C आकारण वाटतो पण व्याक्त होणारा अधिकारांशिवाय नाहिय.

Question 83

Question bank

भावतीय राज्यघटनेचा कोंटा पाळून सूचित करण्याची की राज्यघटनात्मक अवश्यकतेनुसार बदळण्यास सुलभ आहे पण काहीं देहील आहे?

A साधा बदळयोग्यता (Simple Amendability) B दुहेरी प्रक्रिया (Bicameral Process) C सापेक्ष कठीणता (Relative Rigidity) D संपूर्ण अचूकता (Absolute Rigidity)

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: भावतीय राज्यघटनेत बदल करण्याचे मुख्य पद्धत आत्मसातिशील प्रक्रिया आणि श्रेणी अवश्यक असलेल्या त्याला सापेक्ष कठीणता आहे.
शिक्षार्थी ज्या फसतात त्याचे कारण: विद्यार्थी "दुहेरी प्रक्रिया" ही एक प्रक्रिया पाहतात, मग ती सरळयोग्य वा कठीण वाटते, पण त्याचा असा अर्थ नाही, त्यामुळे सापेक्ष कठीणता ही व्यापक संकल्पना आहे (confusion of process vs concept).
पर्यायनिहाय: A चुकीचा, कारण राज्यघटनेचा फक्त साध्या प्रक्रिया द्वारे बदलली जात नाही (premature rule application); B ही प्रक्रिया आहे पण तीच वैशिष्ट्य नाही (rote memorisation without context); D चुकीचा आहे कारण पूर्णपणे कठीणता नाही (overlooking exceptions).

Question 84

Question bank

भावतीय राज्यघटनेच्या खालीलपैकी कोणत्या वैशिष्ट्यामुळे ती एक वेगळी एकात्मता आणि संघराज्यीय आहे?

A केंद्र-राज्य यांंचा स्पष्ट अधिकार-विभाजन B राज्यघटनेच्या बातचीत स्वरूपामध्ये समन्वयितता C धार्मिक स्वतंत्रता आणि भाषा भेद D केंद्राला राज्यांंच्या निवडणुकीवर अधिकार असतो, राज्यांना कथी स्वतंत्र अधिकार

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: भावतीय राज्यघटनामध्ये केंद्राला राज्यांवर बाभतीत नियंत्रण अधिकार असतो, मात्र ती एकात्मता आणि संघराज्यीय आहे.
शिक्षार्थी ज्या फसतात त्याचे कारण: विद्यार्थी अधिकार-विभाजन स्पष्ट लक्ष न देता अ-त्यामध्ये A पर्याय अधिक योग्य वाटतो, पण हा पर्याय सक्तीच्या केंद्र-राज्य संबंध स्वरूपाचा संदर्भ करत नाही (premature rule application).
पर्यायनिहाय: A भ्रमित करतो कारण अधिकार-विभाजन स्वरूप स्पष्ट नाही (confusion); B व्याप्त अधिकार असून ते वैशिष्ट्य नाही (memorisation without context); C समुदायाचा पाठींबा राजघटनेच्या संगठना शी संबंधित नाही (biased reasoning).

Question 85

Question bank

भावतीय राज्यघटनेंतील 'भावतीय लोभशाहीचा उद्गम' कोणत्या वैशिष्ट्याला विशेष महत्त्व आहे?

A संपूर्ण अधिकार केंद्रीकरणादे संघर्षकारकडे देणे B सार्वजनिक सहभागाची लोभशाही C संधीवादी राज्यघटना D बातमी माध्यमांचा प्रभाव

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: जनता भाक गेलेल्या सार्वजनिक सहभागी लोकांची उपस्थिती महत्त्वाची आहे; त्यामुळे सार्वजनिक सहभागी ही संकल्पना महत्त्वाची आहे.
शिक्षार्थी ज्या फसतात त्याचे कारण: विद्यार्थी संधिक राज्यघटना ही गोष्ठगत टाकणारी वाटते म्हणून भ्रम पडतो (confusion of superficially similar concepts).
पर्यायनिहाय: A खरे नाही, कारण अधिकार केंद्रीकरण संघर्ष लोकशाही नाही (premature rule application); C संधिवादी रचना आहे पण उद्गम बाभतीत नाही (rote memorisation without context); D माध्यमांना प्रभाव नक्की आहे पण सहभागी प्रक्रियेची समजत नाही (biased reasoning).

Question 86

Question bank

भावतीय राज्यघटनेंच्या कोणत्या वैशिष्ट्यामुळे त्यात केंद्र संघर्षकारक संघट काळात राज्य संरकारवर अधिक अधिकार असतो?

A रचना कठीणता (Structural Rigidity) B संधीवादी स्वरूप (Quasi-Federal Character) C आपत्ती व्यवस्थापन अधिकार (Emergency Powers) D न्यायालयीन तपासणीचा अभाव (Absence of Judicial Review)

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: भावतीय राज्यघटनेंतील आपत्ती व्यवस्थापन अधिकारांमध्ये केंद्राला कायमस्वरूपी अधिकार तर मिळतोच, पण राज्यांवर लाघू करता येतो.
शिक्षार्थी ज्या फसतात त्याचे कारण: विद्यार्थी संधिवादी स्वरूप हा पर्याय पाहू तो योग्य समजतात, पण तो आपत्ती व्यवस्थापनाशी संबंधित नाही (confusion).
पर्यायनिहाय: A चुकीचा कारण रचनेची कठीणता त्याचा परीणाम नाही (rote memorisation without context); B अधिकतर पर्याय आहे पण नव्हे (premature rule application); D चुकीचा, कारण भावतीय राज्यघटनेत न्यायालयीन तपासणी आहे (overlooking exceptions).

Question 87

Question bank

भावतीय राज्यघटनेंमध्ये एक वैशिष्ट्य म्हंजे 'विविद्ह राज्यभाषांचा स्वीकार.' हे वैशिष्ट्याचा प्रमुख कोंटा आहे?

A राष्ट्रीय एकात्मता कमी होणे B संघराज्यीय रचनेंच्या सामायोजकतेत वाढ C संपूर्ण संघटंत्र राजयनिर्मीती होणे D केवल हिंदी माध्यमाचा नियम

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: अनेक राज्यभाषांचा स्वीकार भावतीय संघराज्यीय संरचनेसाठी आवश्यक असून विविधतेचा सन्मान करतो आहे ज्यामुळे सामायोजकतेत वाढ करतो.
शिक्षार्थी ज्या फसतात त्याचे कारण: विद्यार्थी 'राष्ट्रीय एकात्मता कमी होणे' हा सोपा आणि उपलब्ध पर्याय निवडतात, जे चुकीचा अर्थ लावतो (availability heuristic).
पर्यायनिहाय: A हा भ्रम लोकप्रियमुळे आला आहे (biased reasoning); C अतिशयोक्ती असून वाढस्तविकतेशी संबंधित नाही (premature rule application); D चुकीचा कारण हिंदी नाही तर अनेक भाषा मंजूर आहेत (rote memorisation without context).

Question 88

Question bank

भौतिक राज्यघटनातील 'दुहेरी नागरीकत्व' परिस्थितीकोणती वैशिष्ट्ये सूचित करते?

A राज्यांच्या परदेशी धोरण आखण्याचा अधिकार B फक्त भौतिक राज्य सरकारकडे नागरीकत्व देण्याचा अधिकार C स्वराज्य आणि राजकीय न स्लग्न नागरीकत्व D नागरीकत्व संविधानात्मक विशेष कलमांवर निर्भर आहे

Why: योग्य उत्तर कारण: नागरीकत्व हा विषय भौतिक राज्यीय संविधानात्मक विशेष कलमांवर निर्भर असतो, ज्यामध्ये दुहेरी नागरीकत्व परिस्थिती नाही.
विद्यार्थ्यांना का चुक होते: विद्यार्थ्यांना स्वराज्य आणि राजकीय नागरिकांची संकल्पना confund करुन C पर्याय निवडण्याची प्रवृत्ती असते, ज्यामुळे गोंधळ निर्माण होतो (समान स्वरूपाच्या संकल्पनांत फरक न ओळखणे).
पर्यायनिहाय स्पष्टीकरण: A म्हणजे चुकिचा देशनिहाय राजकीय नागरिकत्वाचा अधिकार नाही (अल्पवयीन नियम अंमलबजावणी); B म्हणजे पूर्वग्रहात्मक कारण (biased reasoning); C म्हणजे संदर्भाशिवाय नियमांची पुनरावृत्ती (rote memorisation).

Question 89

Question bank

भौतिक राज्यघटनेंत केंद्र आणि राज्यांच्या अधिकारविभागाचे निर्गमन कोणत्या तत्वांवर आधारित आहे?

A धर्मनिर्पेक्षता B संपूर्ण संघराज्यीय प्रणाली C केंद्र, राज्य व स्थानिक संस्थांचे अधिकार यादीमुळे अधिकारांचा विभाग D राज्यांचे स्वतंत्र विदेध संस्थांचे संघबंधन

Why: योग्य उत्तर कारण: भौतिक राज्यघटनामध्ये केंद्र, राज्य व स्थानिक संस्थांचे अधिकार यादीमुळे अधिकार विभागले जातात.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: अनेकदा धर्मनिर्पेक्षतावादाला तीव्र वातार्त्य करते, त्यामुळे A पर्याय आकस्मिक निवडीस येतो; B म्हणजे संदर्भशिवाय नियमांची पुनरावृत्ती; D म्हणजे पूर्वग्रहात्मक कारण (biased reasoning).
पर्यायनिहाय स्पष्टीकरण: A पूर्वग्रहात्मक कारणांतर्गत धर्मनिर्पेक्षता नाही; B म्हणजे नियमांची खूप साठवणूक (rote memorisation); D म्हणजे संदर्भशिवाय पूर्वग्रह (biased reasoning).

Question 90

Question bank

भौतिक राज्यघटनेंतील कोणती प्राथमिक सर्वोच्चता भूमिका असते?

A केंद्रिय विद्येयक B संविधान C राज्य विधानमंडळे D सर्वसाधारण कायदा

Why: योग्य उत्तर कारण: भौतिक राज्यघटना ही सर्वोच्च विधानात्मक कायदा असून त्याचा प्राथमिक अर्थ संधारणीय आहे.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: सर्वसाधारण विधानमंडळांच्या केंद्रिय विधान सहाय्यकांना सार्वत्रिक महत्त्व असते असे समजले जाते, जे चुकीचे आहे (availability heuristic).
पर्यायनिहाय स्पष्टीकरण: A म्हणजे पूर्वग्रहात्मक कारणामुळे नियमांची अति वापर; C म्हणजे काढलेले अपवाद; D म्हणजे संदर्भाशिवाय नियमांची पुनरावृत्ती.

Question 91

Question bank

भौतिक राज्यघटनेची एक वैशिष्ट्ये म्हणजे केंद्री आणि राज्य सरकार असलेली परंतु कोणाला प्राधान्य आहे?

A अखंडता B अधिकारांची स्पष्ठ विभागणी C केंद्र सरकारची प्राधान्य (Central Supremacy) D राज्य स्तरीय सरकारची बहुरुपता

Why: योग्य उत्तर कारण: केंद्र सरकारला वैधानिकराज्यघटनेंत प्राधान्य असते, ज्या एका प्राधान्याचा नियम दिला जातो.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: अधिकारांची स्पष्ट विभागणी ही संकल्पना ओल्खताच पण ती राज्यसरकाराकडे वरिष्ठत्व असल्यास वाटते, त्यामुळे B पर्याय निवडतात (premature rule application).
पर्यायनिहाय स्पष्टीकरण: A म्हणजे पूर्वग्रहात्मक कारण; B म्हणजे भ्रम; D म्हणजे संदर्भाशिवाय नियमांची अति संग्रह.

Question 92

Question bank

भौतिक राज्यघटनेंत कोणत्या वैशिष्ट्यांमुळे न्यायालयांना केंद्र व राज्य सरकारांमध्ये प्राथमिक कार्यभार आहे?

A न्यायिक अभिवृत्ती (Judicial Attitude) B न्यायिक पुनरावलोकन (Judicial Review) C संघीय विवेकीबुद्धी (Federal Discretion) D नागरिक सहभाग (Citizen Participation)

Why: योग्य उत्तर कारण: न्यायालयांच्या कार्यांमध्ये केंद्र व राज्य सरकारांमधील प्राथमिक कार्यभार न्यायिक पुनरावलोकन (Judicial Review) आहे.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: 'नागरिक参与' ही महत्त्वाची संकल्पना वाटत असते, पण ती लॉ अधिकाऱ्यांच्या संपूर्ण संबधित नाहीत (biased reasoning).
पर्यायनिहाय स्पष्टीकरण: A म्हणजे नियमानुसार विभाग न समजल्याने; C म्हणजे भ्रम; D म्हणजे संदर्भाशिवाय नियमांची अति वापर.

Question 93

Question bank

भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या वैशिष्ठ्यामुळे केंद्रीय सरकारच्या कायद्यानं राज्य सरकारच्या कायद्यानंवर वर्चस्व आहे, परंतु विशिष्ट अटींसह?

A अधिकार यादीची व्याख्या B केंद्रीय-राज्य संस्थांचा पूर्वनियोजित संरूप C राज्यांच्या पूर्व संरचनात्मक अधिकार D अधिकाऱ्यांमध्ये संघराज्यात्मक विभागणी

Why: बरोबर उत्तराची स्पष्टीकरण: केंद्रीय-राज्य यंत्रणेत स्पष्टरित्या अधिकार विभागलेले आहेत, त्यामुळे केंद्रीय सरकारची व्याख्या राज्य सरकारच्या कायद्यांवर वर्चस्व राखून शक्य होते.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थ्यांना 'राज्यांच्या पूर्व संरचनात्मक अधिकार' हा विषय एका ठिकाणी उलट समजतो, पण ते चुकीचे आहे (biased reasoning).
पर्यायानुसार विश्लेषण: B) चुकीचा कारण केंद्रीय-राज्य संस्थांचा पूर्वनियोजित संरुप याचा गोंधळ आहे (confusion); C) लोकरप्रिय पण चुकीचा पर्याय आहे (premature rule application); D) एक आठिशयक्त पर्याय आहे (rote memorisation without context).

Question 94

Question bank

भारतीय राज्यघटनेमध्ये कोणता पॅलूम केंद्रीय आणि राज्य सरकारच्या सामंजस्यात्मक प्रोतोसाहन देतो, परंतु त्याचा अनिश्चितता देखील आहे?

A संधीवादी संविधान (Quasi-Federal Character) B कठोर федеральीय संरूप C एकात्मक केंद्रीय शासन D राज्यांच्या पूर्व संरचनात्मक अधिकार

Why: बरोबर उत्तराची स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटना संधीवादी आहे ज्यामुळे केंद्र व राज्यमधील सामंजस्य राहते पण काही प्रमाणात अनिश्चितता देखील असते.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थ्यांना कठोर संघराज्यीय स्वरूप हा पर्याय निवडायला आवडतो कारण ते संघराज्यीयतेचे मूळ गहूण लपवतात (premature rule application).
पर्यायानुसार विश्लेषण: B) चुकीचा, कारण भारत कठोर संघराज्यीय नाही (confusion); C) केंद्रित शासन जे फारशी नाही (memorisation without context); D) राज्यांच्या पूर्व संरचनात्मक अधिकार नाही (biased reasoning).

Question 95

Question bank

भारितीय राजयघटनामध्ये मूलभूत हक्कांना मुख्य उद्देश कोणा आहे? Refer to the diagram below showing 'मूलभूत हक्कांना मुख्य हेतू'. Diagram labels: 'समानता', 'स्वातंत्र्य', 'धर्मनिरपेक्षता', 'सद्भावना'.

A लोकांशी मूलभूत स्वातंत्र्यांचे आणि अधिकारांची हमी देणा B सरकारला सततधारী शक्ती देणे C नागरिकांना निर्वंध आजादी देणे D आर्थिक विकासाला प्राधान्य देणे

Why: भारितीय राजयघटनेत मुख्य हेतू नागरीकांना त्यांच्‍या मूलभूत हक्कांचे संवर्धन आणि स्वातंत्र्य देणे आहे.

Question 96

Question bank

मूलभूत हक्कानुसार खालीपैकी कोणता अधिकार नागरीकांना दिला जातो? Diagram below: 'मूलभूत हक्कांचे प्रकार' दाखवते - 'समानतेचे हक्क', 'स्वातंत्र्याचे हक्क', 'श्रमाचे हक्क', 'सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क'.

A समानतेचा अधिकार B केवळ पारकीय उद्योगीना दिला जाणारा अधिकार C सरकारसाठीय खाज अधिकार D युक्ती वापरण्याचा अधिकार

Why: भारतीय राज्यघटनेत नागरीकांना समानतेचे अधिकार दिलेले आहे ज्यामुळे त्यांना कोणत्याही प्रकारच्या भेदभावाविना वागू शकतात.

Question 97

Question bank

मूलभूत हक्कांच्या येंनाऱ्या 'स्वातंत्र्याचे हक्क' या संकल्पनेत खालीपैकी कोणता समाविष्ट आहे? Refer to the diagram showing 'स्वातंत्र्याचे हक्क' with labels: 'विचार आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य', 'धार्मिक स्वातंत्र्य', 'चळवळीचे स्वातंत्र्य'.

A विचार आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य B तळमजदूरांचे अधिकार C राजकीय पक्षांना स्थापनाचा अधिकार नाही D परकीय भाशिकांना मदत करण्याचा अधिकार

Why: भारतीय राज्यघटनेत विचार, अभिव्यक्ती आणि धार्मिक स्वातंत्र्य यासारखे स्वातंत्र्याचे हक्क मूलभूत हक्कांतर्गत सुरक्षित आहेत.

Question 98

Question bank

भारतीय राजयघटनेंच्या कोणत्या कलमांत मूलभूत हक्कांचे संकलन केले गेले आहे? Refer to the diagram below listing 'मूलभूत हक्कांचे संकलन करणारे कलमे' with 'कलम 14, कलम 19, कलम 21, कलम 32'.

A कलम 14, कलम 19, कलम 21, कलम 32 B कलम 1, कलम 10, कलम 50, कलम 100 C कलम 100, कलम 101, कलम 150, कलम 200 D कलम 5, कलम 15, कलम 25, कलम 35

Why: भारतीय राज्यघटनें कलम 14 (समानतेचा अधिकार), कलम 19 (स्वातंत्र्याचे हक्क), कलम 21 (जीवनाचा अधिकार) आणि कलम 32 (संपूर्ण संरक्षण) मूलभूत हक्कांचा संबंदित आहे.

Question 99

Question bank

मूलभूत हक्क मर्यादा आणि अपवादांमध्ये खालीपैकी कोणता समाविष्ट आहे? Refer to the diagram below: 'मूलभूत हक्क मर्यादा' येथे दाखवली आहे 'सार्वजनिक सुरक्षा', 'सार्वजनिक आrog्य', 'नैतिकता'.

A सार्वजनिक सुरक्षा, सार्वजनिक आrog्य आणि नैतिकतेच्या संरक्षण B नागरिकांच्या सार्वजनिक अधिकारांची मर्यादा नाही C केवळ आirthik कारणांसाठी मर्यादा D राजकीय पक्षांवरची मर्यादा लगू होतात

Why: मूलभूत हक्कांच्या मर्यादा आणि अपवाद यामध्ये समाजजनीक सुरक्षा, आरोग्य आणि नैतिकतेच्या संरक्षणासहीत समावेश आहे.

Question 100

Question bank

मूळभूत हक्कांना संबंधीत खालील विभागान्पैकी कोणते ब्राबर आहे?\
Refer to the chart showing 'मूळभूत हक्कांच्या अधिकारांमध्ये प्रयोग' - 'समान्ता, स्वतंत्र्त्र्य, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार, आर्थिक अधिकार'.

A मूळभूत हक्कांमध्ये समान्ता व स्वतंत्र्त्र्य दोन्ही समाविष्ट आहेत B मूळभूत हक्कांमध्ये फक्त आर्थिक अधिकारांचा समावेश आहे C मूळभूत हक्क सर्वकार्च्या मनावर अवलंबून असतात D भावतीय राजयघटनात मूळभूत हक्क कधीही बदळत नाही

Why: भावतीय राजयघटनात समान्ता, स्वतंत्र्त्र्य, सांस्कृतिक आणि आर्थिक हक्क हें सर्व मूळभूत हक्कांमध्ये समाविष्ट आहेत.

Question 101

Question bank

कोणता मूळभूत हक्क भावतीय राजयघटनेत सर्वोपरथम अभियक्त होता?\
Diagram below shows हक्कांच्या क्रमवारिमध्ये 'जीवनाचा अधिकार', 'शैक्षणाचा अधिकार', 'मत्तदानााचा अधिकार', 'भावेचना अधिकार'.

A जीवनाचा अधिकार B मत्तदानााचा अधिकार C शैक्षणाचा अधिकार D भावेचना अधिकार

Why: भावतीय संविधानात कलम 21 मध्ये जीवनाचा अधिकार सर्वोपरथम आणि सर्वोाधिक महत्वाचा मूळभूत हक्क मानून दिला आहे.

Question 102

Question bank

मूळभूत हक्कांची रक्षण करणारा सर्वोच्च न्यायालयाचा अधिकार खालीलपैकी काय आहे?\
Refer to the diagram below 'न्यायालयांचे भूमिकाः' ज्यात 'मूळभूत हक्कांचे रक्षण', 'हक्कांची अंमलबजावणी', 'असंवैधानिक कायद्यान्वर बंदी'.

A मूळभूत हक्कांचे रक्षण B फक्त आर्थिक कंट्राटांची पाहणी C सर्वकार्च्या निर्णयांचे समराधन करणे D नागरिकाांचा मत्तदानााचा हक्क व्य्वस्थापित करणे

Why: भावतीय सर्वोच्च न्यायालयाच्या भूमिकेमध्ये मूळभूत हक्कांचे रक्षण करणारा अधिकार आहे आणि न्यायालय असंवैधानिक कायद्यान्वर बंदी घालू शकते.

Question 103

Question bank

मूळभूत हक्कांच्या संकल्पनेत 'सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार' यांना काय अर्थ होता?\
Refer to diagram showing 'सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार' with labels: 'भावा व पारंपरगणे', 'शैक्षण मिलवण्याचा अधिकार', 'संस्कृती जपणे'.

A व्यक्तिला त्याचा भावेचील शैक्षण मिळविण्याचा अधिकार B केवळ आर्थिक उत्त्पन्न मिळवण्याची संधी C सर्वकार्च्या नियमांच्या पालन न करणे D राजधानीत स्थायी राहण्याचा अधिकार नाही

Why: सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार हे नागरिकांना त्याचा भावेचील शैक्षण व त्याचा सांस्कृतिक संविधानाचा अधिकार देतात.

Question 104

Question bank

मूळभूत हक्कांमध्ये 'अमान्य करणं दर्ज्याचा अधिकार' (Fundamental Rights Suspension) कोणत्या परिस्थितीला लागू होतो?\
Diagram below shows 'मूळभूत हक्कांचे अपवाद' with labels: 'आपत्कालीन परिस्थिति', 'युद्ध', 'सर्वसामान्य अधिकार'.

A आपत्कालीन परिस्थिति आणि युद्धाच्या वेळी B नागरिकांनी स्वतंत्र्त्र्यचे त्यांचा हक्क अजिबात वापरले नाहीत C केवल आर्थिक मंदीच्या परिस्थिती D संयुक्तेच्या अभावामुळे सर्वांवर कायम स्व रूपी निलंबित

Why: मूळभूत हक्क संविधानानुसार आपत्कालीन परिस्थिति, युद्ध किंवा सर्वसामान्य अधिकारांच्या वेळी तात्पुरती निलंबित करून शकतात.

Question 105

Question bank

भौतिक राग्यघटनांमध्ये मुख्यतः प्रामुख्याने कोणती आहे? Refer to the diagram below for मुख्य भौतिक घटना मुख्य वैशिष्ट्ये. 1) सार्वभौम आहे 2) संरचनात्मक आहे 3) सार्वत्रिक आणि समान आहे 4) अपराद रोक्षणीय आहे

A मुख्य भौतिक घटना सार्वभौम आणि संरचनात्मक आहे B मुख्य भौतिक घटना फक्त समान अधिकार देता C मुख्य भौतिक घटना अविनाशी आणि संपादित होऊ शकतो D मुख्य भौतिक घटना राग्य सर्क्षारने कढीही रद्द करू शकतो

Why: भौतिक राग्यघटनांतील मुख्य भौतिक घटना सार्वभौम, संरचनात्मक आणि सार्वत्रिक आहे, जे नागरीकांना त्या मूळभूत घटकांमध्ये संरक्षक सुनिश्चित करतात.

Question 106

Question bank

मुख्य घटनामध्ये 'समानतेचा अधिकार' म्हणजे काय? Refer to the concept chart below showing मुख्य घटना प्रकार: समानता अधिकार, स्वतंत्रता अधिकार, धार्मिक स्वतंत्रता, संस्कृतीक अधिकार. समानतेचा अधिकार कोण मिल्वू शकतो?

A केवळ पूर्वुष नागरीकांना B पूर्वे देशातील सर्व नागरीकांना C फक्त धार्मिक समुदायांना D केवळ शासकीय नोमाल लोकांना

Why: मुख्य घटनांमध्ये अंतर्गत समानतेचा अधिकार सर्व नागरीकांना वंश, जात, धर्म, लिंग यावर आधर न घेत दिला जातो.

Question 107

Question bank

भौतिक राग्यघटनांतील मुख्य घटनांबाबत कोणते विशेष मुख्यमत्त्व प्रदान करतो? Refer to the diagram below showing मुख्य घटना प्रकार: विवाहाचा अधिकार, शिएका अधिकार, स्वतंत्रता अधिकार, समानता अधिकार. विवाहाचा अधिकार हा कोणत्यां अनुच्छेदांतर्गत दिला आहे?

A अनुच्छेद 14 आणि 21 B अनुच्छेद 19 आणि 20 C अनुच्छेद 1 आणि 2 D अनुच्छेद 32 आणि 44

Why: भौतिक राग्यघटनात विवाहाचा अधिकार अनुच्छेद 21 अंतर्गत दिला आहे आणि समानतेचा अधिकार अनुच्छेद 14 अंतर्गत दिला आहे.

Question 108

Question bank

मुख्य घटनांचे दुरुस्ती अधिकार कुठल्या प्रकरणात वापरले जात शकतात? Refer to the table below summarizing मुख्य घटना संरक्षित विधाने. खालीलपैकी कोणते प्रकरण मुख्य घटना दुरुस्ती अधिकाराचा संदर्भ नाहिए?

A शिक्षणाचा अधिकार रोक्षणे B स्वातंत्र्य अधिकाऱ्यांच्या उल्लंघनांची तक्रार C कर भरण्याचे दंड वाढवणे D धार्मिक स्वतंत्रतावाद असंबंधित प्रतिभंध

Why: कर भरण्याचे दंड हा मुख्य घटना दुरुस्ती अधिकाराचा संदर्भ नाही; ते प्रथा संध्या न्यायसंघटनात्मक कंट्राटांतरगर्त यते.

Question 109

Question bank

भौतिक राग्यघटनांतील मुख्य घटनांचे उल्लंघन झाल्यास नागरिक कोणत्या प्राधिकरणाकडे तक्रार करू शकतो? Refer to the chart below showing मुख्य घटना संरक्षणे: सार्वभौम नागरिक, उच्छ नागरिक, लोकायकृत, जिल्हा नागरिक. योग्य उपक्रम कोणते?

A सार्वभौम नागरिक B लोकायकृत C जिल्हा नागरिक D पोलिस थाने

Why: मुख्य घटना संरक्षण करणाऱ्या सर्वांच्या सर्वोच्च नागरिक आणि उच्छ नागरिकांमध्ये रित पिटिशन दाखल केली जाऊ शकते. सर्वोच्च नागरिक हा अंतिम न्यायाधिकारी आहे.

Question 110

Question bank

मूलभूमी हक्कांमध्ये ‘शिक्षणाचा अधिकार’ खालील पैकी कोणत्‍या विचारांतील सुसंगत केलं आहे?

A १ ते १८ वर्षे B ० ते १२ वर्षे C १९ ते सय १६ वर्षे D १९ ते २९ वर्षे

Why: भारतीय राज्यघटीतून अतirikta दर्जाची नोंद शालेय शिक्षणाचा अधिकार १ ते १८ वर्षांपर्यंत सर्व नागरीकांना देण्यात आला आहे.

Question 111

Question bank

मूलभूमी हक्कांमध्ये ‘धार्मिक स्वतंत्र्य’ बद्दल काय असल्याचे आहे?

A धार्मिक पालन करणाऱ्या अधिकार B धर्म प्रचार करणाऱ्या अधिकार C कायदेशीर धर्म बघणाऱ्या अधिकार D धर्मावरून कर भरण्याचा अधिकार

Why: मूलभूमी हक्कांमध्ये धर्मावरून कर आणि पालना याचा अधिकार असतो, पण धर्मावरून कर भरण्याचा अधिकार नाही.

Question 112

Question bank

मूलभूमी हक्कांमध्ये ‘समानतेचा अधिकार’ कोणता प्रकार मोडतो?

A कायद्याने समानता B धार्मिक समानता C सांगीतिक समानता D आर्थिक अनूपात

Why: मूलभूमी हक्कांत समान अधिकार मध्ये कायद्यानंतर सर्व नागरीकाना समान अधिकार आणि संरक्षण दिले जाते.

Question 113

Question bank

मूलभूमी हक्कांचे व्यवस्थापन कोणते प्रकार होते?

A न्यायालय रिट याचिका दाखल करण्य B सरकारी पर्वांगी घेणे C लोकोसव्हा सदस्या होणे D कर भरणे जाहीरात करणें

Why: मूलभूमी हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास नागरीक न्यायालय रिट याचिका दाखल करून संरक्षण मिळवू शकतात.

Question 114

Question bank

खालीलपैकी मूलभूमी हक्कांचे उल्लंघन कोणत्या परिस्थिती होऊ शकते?

A सरकारी अयोग्य निर्णय B वैयक्तिक स्वतंत्र्याचा अधिकारांचा वापर C अशिक्षा आणि जागरूकतेचा अभाव D वरील सर्व

Why: मूलभूमी हक्कांचे उल्लंघन विविध कारणांमुळे होऊ शकते, जसे सरकारी निर्णय, वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि जनजागृतीचा अभाव यांचा समावेश होतो.

Question 115

Question bank

मूलभूत हक्कांचा उपयोग कोणता प्रकारे होऊ शकतो? Refer to the diagram listing मूलभूत हक्कांचे उपयोग: सामान्या समावेश, आर्र्हिक विद्यालय, धार्मिक्त संयंत्र्य आणि नागरिक कर्तव्ये. शाळींच्या मूल उपयोग कोणता आहे?

A सामान्यतिल सर्व स्त्रांमधे समता आणणे B राजकीय पक्ष स्थापन करणे C शिक्षणासाठी आर्थिक मदत मागणे D धार्मिक विधी आयोजन करणे

Why: मूलभूत हक्कांना परमुख उपयोग सामान्य समावेश असून शिक्षित करण्यासाधी आहे.

Question 116

Question bank

मूलभूत हक्क कायद्यास उद्देश कोणता आहे? Refer to the diagram illustrating मूलभूत हक्काचे उद्देश: नागरिकांच्या मौलमाप, संरक्षक, किवास आणि स्वातंत्र्य. शाळींच्या काय आहे मूल उद्द्देश?

A नागरिकांच्या संरक्षकांसाठी आणी संरक्षणी व स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन देणे आहे B सारकारचे अधिकर वाढवण्याचा त्याश C राजकीय पक्षांना समर्थन देण्याचा D फक्त आर्थिक हितसंबंध राखण्याचा

Why: मूलभूत हक्कांचे मुख्य उद्देश नागरिकाना त्‍यांच्‍या संरक्षक व त्यांचा संरक्षक म्हणून प्रोत्साहन देणे आहे.

Question 117

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत हक्कांमध्ये कोणता अधिकर लोकांनी राज्याची स्वातंत्र्याच्या वापरू शकतो? Refer to the diagram below listing मूलभूत हक्कांचे प्रकार: मतदानाचा अधिकर, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, संरक्षक अधिकर. राजकीय स्वातंत्र्याचा वापरविण्याचा कोणता अधिकर वापरला जातो?

A मतदानाचा अधिकर B अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य C धार्मिक स्वातंत्र्य D शिक्षणाचा अधिकर

Why: मतदानाचा अधिकर हा नागरिकांना त्यांच्या राजकीय प्रत्तिनिधी निवडण्याचा अधिकर देतो, त्यामुले तो राजकीय स्वातंत्र्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.

Question 118

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत मूलभूत हक्कांमध्ये ‘स्वातंत्र्य अधिकर’ काय म्हंटतात? Refer to the chart showing स्वतंत्रतेच्या अधिकारांचे प्रकार: अभिव्यक्ती, धार्मिक, चालवलीचा अधिकर. शाळींच्या स्वतंत्रतेचा मोडणारा अधिकर कोणता आहे?

A अभिव्यक्ती स्वतंत्रता B कर व्यवहाराचा अधिकर C शालेचे शिक्षण D परिवारच्या संरक्षक

Why: स्वातंत्र्य अधिकारांमध्ये अभिव्यक्ती, धार्मिक स्वातंत्र्य आणि चालवलीचा अधिकार यांचा समावेश होतो.

Question 119

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये ‘संरक्षण अधिकार’ ची भूमिका काय आहे? Refer to the diagram summarizing संरक्षण अधिकार: गर्भवतीपासून संरक्षण, स्वतंत्र न्यायालय, वैयक्तिक स्वतंत्रता. शाळींच्या संरक्षण अधिकारात कोणता समाविष्ट आहे?

A बिना कार्ण गर्भवतीपासून संरक्षण B मुक्त शिक्षणाचा अधिकार C धर्म बदळण्याचा अधिकार D बंधन हटवाचे संरक्षण

Why: संरक्षण अधिकारांमध्ये नागरिकांना बिना कारण गर्भवती आणि अन्याकरक कारवायांपासून संरक्षण मिळते.

Question 120

Question bank

मूलभूत हक्कांच्या ’शिक्षणााचा अधिकार’ भारतात कधी आणि कसा लागू झाला? Refer to the timeline diagram showing शिक्षणाचा अधिकार लागू होण्याची प्रक्रिया घटण। शिक्षणाचा अधिकार भारतात कधी सविस्तर समाविष्ट केला गेला?

A १९६६ मध्ये, ६६ वा दुरुस्ती करण्यानुसार B १९७६ मध्ये, संविधान तयार होतोच C १९८६ मध्ये, शालेय अधिनियम लागू होऊन D १९९६ मध्ये, प्रादेशिक शिक्षण अधिनियम

Why: शिक्षणाचा अधिकार १९६६ मध्ये ६६ वी दुरुस्ती करण्यानुसार सविस्तर प्रमाणित अणि मूलभूत शिक्षणाचा अधिकार मुख्यत: समाविष्ट केला गेला.

Question 121

Question bank

मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास नंतरिकाचं गतिविधीमार्ग कोणता असू शकतो? Refer to the flowchart depicting मूलभूत हक्कांचे संरक्शन घटनांच्या प्रक्रियाचा. हक्क रांगणार नाही असे वाटल्यास नंतर कोणती काय कृती शकतो?

A रिट याचिका दाखल करण्य B धरम बदलणे C दंडवारी करण्य D सरकार विरोध करण

Why: मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन होत असल्यास नकारात्मक रिट याचिका दाखल करून शकतो ज्यामुळे हक्कांचे संरक्षण होऊ शकते.

Question 122

Question bank

मूलभूत हक्कांच्या संरक्शितता कोनती संस्था प्रमुखपणे काम करते? Refer to the organization chart showing भारतातील न्याय संस्थांचे कार्य. खालीलपैकी कोणती संस्था मूलभूत हक्कांचे रक्षण करते?

A सर्वोच्च न्यायालय B पोलिस विभाग C नगरपालिका D लोकसभा

Why: सर्वोच्च न्यायालय हे भारतातील सर्वोच्च संस्था असून ते नकारांमध्ये मूलभूत हक्कांचे रक्षण करते.

Question 123

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये ’अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य’ अंतर्गत काय समाविष्ट आहे? Refer to the diagram below listing अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या प्रकार: लेखन, भाषण, माध्यम. खालीलपैकी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यात भाग काय आहे?

A मुक्त लेखन आणि भाषण B फक्त राजनैतिक पक्ष उभारणे C आर्थिक व्यवस्थाहार निष्पादित करणे D सरकारी नोकरी मिळवणे

Why: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यात लोकांना मुक्त लेखन, भाषण व माध्यमांत मुक्तपणाने असणं समाविष्ट आहे.

Question 124

Question bank

भारतिय राज्यघटना मध्ये मूलभूत हक्कांचा कळजीपूर्वक वापर काय अपेक्षित आहे? Refer to the concept map showing मूलभूत हक्कांचा जबाबदारी आणि हक्कांचे संबंध. खालीलपैकी कोणता परिणाम होऊन मूलभूत हक्कांचा गांगवापर झाला?

A सामाजिक असामंजस्य वाढणे B सर्वांसाठी स्वातंत्र्य वाढणे C राण्याचा विरोध होणे D लोकशाही संकट होणे

Why: मूलभूत हक्कां वापराच्या केल्यास सामाजिक संघर्ष व असामंजस्य वाढू शकते, ज्यामुळे नकारात्मक हक्कांचे सुरक्शाही धोका येऊ शकते.

Question 125

Question bank

भा र ती य रा ज ् य णे त मू लभूत हक्कां चे रक्षण करणारा अनुच्छेद कोणता आहे? Refer to the diagram below listing अनुच्छेद 12 ते 35 चा उल्लेेख. मूलभूत हक्कां चे संरक् षण मुख्यत: कोणत्या अनुच्छेदांत मिळते?

A अनुच्छेद 12 ते 35 B अनुच्छेद 1 ते 10 C अनुच्छेद 42 ते 50 D अनुच्छेद 100 ते 110

Why: भा र ती य रा ज ् य णे त अनुच्छेद 12 ते 35 मधे मुळभूत हक्कां चे संरक्षण आणि त्यां चे स्वतंत्र निश्‍चित केले आहे.

Question 126

Question bank

मूलभूत हक्कां च्या व्याख्येमध्ये ‘नागरिका ण चा कर्तव्य’ कस सूचित केला जातो? Refer to the diagram below listing मूलभूत हक्क आणि त्यां चा कर्तव्य. खालीलपैकी कोणि नागरिकां चे कर्तव्य अधिक स्पष्ट करते?

A संविधान B सरकारि अधिकारी C धरमगुरु D शिक्षक

Why: नागरिका ण चा कर्तव्य संविधानानुसार थरवलेले आहेत, जे राष्ट्रिय एकात्मता आणि प्रगतीसाठी महत्वाचे आहेत.

Question 127

Question bank

भा र ता त मूलभूत हक्कां चा कालमर्यादा कशी ठरवली आहे? Refer to the timeline depicting मूलभूत हक्कां चा लागू होण्याच्‍या कालखंडाचे चित्रण. खालीलपैकी कोणता विधान योग्य आहे?

A मूलभूत हक्क सतत राहतो आणि कधीच संपत नाहीत B मूलभूत हक्क फक्त 10 वर्षांसाठीच वाद्‍ हेतो C मूलभूत हक्क लोकमत अनूसार बंदलतो D मूलभूत हक्क सरकारी इच्‍छेवर अवलंबून असतात

Why: भा र ती य मूलभूत हक्क म्‍हत्पू र्ण तर ते स्थायी असतात आणि कोणत्याही परिस्थिति त संपतत नाहीत.

Question 128

Question bank

मूलभूत हक्कां चे संरक् षण करणारी खालिलपैकी कोणती संस्था भा र ती य राष्ट्रिय तक्रारींसााठी आहे? Refer to the organizational diagram listing मानवा अधिकार, न्यायद्यालये, प्रशासन. उचित पर्याय निवडा.

A राष्ट्रिय मानवाधिकार आयोग B फुटबॉल संघटना C कृषी विभाग D मंत्रिमंडळ

Why: राष्ट्रिय मानवाधिकार आयोग हे नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास तक्रारीं चे तपास करून संम्प्रेषण करते.

Question 129

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये ’अंगणवाडी व बालकामीगार’ यांचा संबंध कोणत्या अधिकाराशी आहे? Refer to the diagram illustrating बालकामीगार व शिक्षण अधिकार. खालीलपैकी कोणता अधिकार याचा संबंध शिक्षण अधिकाराशी आहे?

A शिक्षणाचा अधिकार B धार्मिक स्वतंत्राचा अधिकार C कर छूट मिलवण्‍यााचा अधिकार D मागास वर्ग नोंदणीचा अधिकार

Why: बालकामीगारविरोधान्मध्ये शिक्षणाचा अधिकार महत्वाचा आहे ज्यामुळे मुलेांना बालकामगार बंधनापासून बचाव होतो.

Question 130

Question bank

मूलभूत हक्कांमधे 'राज्याच्याकर्तव्यांमध्ये बंधन' काय आहे? Refer to the diagram showing राज्याच्याकर्तव्यांमध्ये प्रकार.
खालीलपैकी राज्याचे कोणतेकर्तव्य मूलभूत हक्कांमध्ये बंधन आहे?

A नागरिकांचे संरक्षण आणि विकास करणं B संपत्ती वाढणं आणि वाटप करणं C राजकीय पक्ष नेमून घेणे D आर्थिक धोरण बदलणे

Why: राज्याचे मुख्यकर्तव्य नागरिकांचे मूलभूत हक्क राखणे आणि त्यांना विकास सुनिश्चित करणे आहे.

Question 131

Question bank

मूलभूत हक्कांमधे 'संरक्षण अधिकारी' VaparuN nadat kya karate shakto? Refer to the diagram below listing संरक्षण अधिकारी स्वरूपांची माहीती.
खालीलपैकी योग्‍य क्रिया कोणती आहे?

A गैरकायदेशीर बंदीपासून संरक्षण मिळवू शकतो B सरकारी नोकर सोडू शकतो C धरम प्रशिक्षण करू शकतो D चुकीच्या आर्थिक व्यवहाराचा भांड घ्यू शकतो

Why: संरक्षण अधिकारामुळे नागरिकांना गैरकायदेशीर बंदी तसंच अन्यायीक कारवाईपासून संरक्षण मिळते.

Question 132

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये 'न्यायाधिकारणा प्रर्वेषाचा अधिकारी' कोणता स्वरूपाचा आहे? Refer to the diagram showing मूलभूत हक्काचा न्यायिक प्रकल्पी संर्घना.
खालीलपैकी कोणता अधिकारी देता?

A सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालय B पोलीस कार्यालय C मंत्रिमंडळ D राज्यपाल

Why: मूलभूत हक्कांत उल्लंघन झाल्यास नागरिक सर्वोच्च की उच्च न्यायालयात रिट याचिका दाखल करून संरक्षण मिळवू शकतात ज्याने त्यांच्या हक्क राखले जातात.

Question 133

Question bank

मूलभूत हक्क म्हंजे कोणी प्रकारचे अधिकारी? Refer to the diagram classifying हक्कांचे प्रकार: सामाजिक, राजकीय, आर्थिक, आणि सांस्कृतिक.
खालीलपैकी मूलभूत हक्क कोणता आहे?

A सामाजिक आणि राजकीय अधिकारी B फक्त आर्थिक अधिकारी C केवळ सांस्कृतिक अधिकारी D मात्र प्रशासनिक अधिकारी

Why: मूलभूत हक्कांत सामाजिक तसेच राजकीय अधिकारांचा समावेश होतो, ज्यामुळं नागरिकांना समाजसूरक्षित आणि न्याय मिळतो.

Question 134

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये 'मुक्तिच्या अधिकारीचा' अधिकार कोणता आहे? Refer to the diagram depicting स्वतंत्र अधिकारांमध्ये स्वरूप.
खालीलपैकी कोणत्या मुद्द्यांवर अधिकारांमध्ये येतो?

A स्वतंत्र अधिकार B शिक्षण अधिकारी C आर्थिक अधिकारी D सरकारी अधिकारी

Why: स्वतंत्र अधिकारांमध्ये नागरिकांना अभिव्यक्ती, विचार, चालविलीचा मोका अधिकार मिळतो.

Question 135

Question bank

मूलभूत हक्कांच्या संरचनेत ‘कार्यक्षारी संरकार’ ची भूमिका काय आहे? Refer to the organizational diagram showing संरकाराचे घटक. खालीलपैकी कोणती भूमिका कार्यकारी संरकाराची आहे?

A मूलभूत हक्कांची अंमलबजावणी करणे B न्यायालयीन निर्णय देणे C संमतीचे वाटप करणे D धार्मिक नियम ठरवणे

Why: कार्यकारी संरचनेजवाबदारी मूलभूत हक्क अंमलात आणणे आणि नागरीकांच्या संघटनेचे संचालन करणे आहे.

Question 136

Question bank

मूलभूत हक्कात ‘सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार’ कशासाठी आहेत? Refer to the chart listing सांस्कृतिक व शैक्षणिक अधिकार. खालीलपैकी योग्य वर्णन काय आहे?

A ओबीसींना आणि अल्पसंख्याकांना अधिकार सुनीश्चित करणे B संरकारच्या आरधिक धोरणाला समर्थन देणे C धार्मिक प्रथा बंद करणे D राजकीय पक्षांची निर्मिती करणे

Why: सांस्कृतिक व शैक्षणिक अधिकार अल्पसंख्यांकांसाठी त्यांचा सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक संस्थास्थापना स्वतंत्रता देतात.

Question 137

Question bank

भारतीय मूलभूत हक्कांच्या दृष्टीने वातावरण कोणे आहे? Refer to the diagram showing मूलभूत हक्कांच्या अव्हानांचे जसे की कार्यवाहीतील अडचणी, वातावरण. खालीलपैकी मूळ वातावरण कोणते आहे?

A अवहेलन आणी अंमलबजावणीतील त्रुटी B पुरोगामी धोरणांचा अभाव C धार्मिक सं मनवणे D शिक्षणाची संस्था वाळवणे

Why: मूलभूत हक्कांबाबत मुख्य वातावरण म्हणजे त्यांना रिट्या पाळणं न होणं आणि लांबणीची कार्यवाही.

Question 138

Question bank

मूलभूत हक्क अंनिष्ठत्त्व यामध्ये संबंध कसा आहे? Refer to the concept diagram illustrating हक्क अंनिष्ठत्त्व यांचा संबंध. खालीलपैकी योग्य विधान कोणते?

A अंनिष्ठत्त्व पार पाडणाऱ्या हक्कांची मिलत आहे B फक्त हक्क महत्त्वाचे आहेत C हक्क अंनिष्ठत्त्व यांचा कहाणी संबंध नाही D संरकाराचे अधिकार अधिक महत्त्वाचे

Why: मूलभूत हक्कांमध्ये कार्यव्यान्चे पालन महत्त्वाचे आहे जे हक्कांच्या सुशिक्षित्तत्त्वसाठी आवशयक आहे.

Question 139

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये ‘आरोह्याचा अधिकार’ फक्त कधी दिलेला आहे? Refer to the classification diagram of मूलभूत हक्क and directive principles. खालीलपैकी कोणते ज्या मुळ आरोह्याचा अधिकार पूरक मूलभूत अधिकार नाही?

A आरोह्य अधिकार केवळ राजकीय अधिकार न्यंयत्रणात आहे B आर्थिक अधिकाराचा भाग आहे C गैरसरकारी संस्थांचा काम आहे D राज्यपालाचे अधिकार नाहीत

Why: आरोह्याचा अधिकार पूर्णपणे मूलभूत हक्कात समाविष्ठ नाही कारण तो राजकीय धोरणावर अवलंबून असतो.

Question 140

Question bank

मूळभूत हक्कांविषयी कोणता विधान योग्य नाही? मूळभूत हक्कांचे संक्षिप्त चित्र पहा. खालीलपैकी चुकीचे विधान कोणते आहे?

A मूळभूत हक्क सार्वत्रिक असतात B मूळभूत हक्क केवळ सरकारी निर्णयावर अवलंबून असतात C मूळभूत हक्क नाराकरणानं संकुचित होऊ शकतात D मूळभूत हक्क संविधानानं सुरक्षित केलेले असतात

Why: मूळभूत हक्क सार्वत्रिक असून त्यांना संविधानानं केलेले सुरक्षितता निर्णयावर अवलंबून नसतात.

Question 141

Question bank

भारतीय राजयघटना के तहत निम्नलिखित में से कोण सा मुख्य अधिकार तभी सुनिश्चित किया जाता है जब संविधान में स्पष्ट प्रावधान हो अथवा वादे का कारण मौजुद हो?

A समांवता का अधिकार (अनुच्छेद 14) B स्वतंत्रता का अधिकार (अनुच्छेद 19) C मरण का अधिकार (अनुच्छेद 21) D समान रोजगार का अधिकार (अनुच्छेद 16)

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 19 में स्वतंत्रता का अधिकार विशेष रूप से सुनिश्चित किया गया है परंतु केवल वाद कारणों और संविधान में दिये गये प्रावधानों के तहत।
Why students fall for the trap: छात्र विकल्प A को चुनते हैं क्योंकि वे सोचते हैं कि सभी मुख्य अधिकार संविधान द्वारा ही सुनिश्चित होते हैं, जो एक premature rule application है।
Option-by-option: A दिया है सही क्योंकि समानता का अधिकार व्यावपक है, मगर अनुच्छेद 14 में निश्चित सीमाओं का उल्लंघन नहीं है — यह premature rule application है; B सही है क्योंकि अनुच्छेद 19 में ही स्वतंत्रता सुनिश्चित है; C भ्रमित करता है क्योंकि मृत्यू का अधिकार स्वतंत्र है लेकिन संविधान रूप से अनुच्छेद 21 की सुरक्षा है; D rote memorisation की गलती है, रोजगार से जुड़ा अधिकार अनुच्छेद 16 का है लेकिन समानता अनुच्छेद 19 के समान नहीं है।

Question 142

Question bank

मूलभूत अधिकार अनुच्छेद 21 में वर्णित 'जीवन और स्वतंत्रता का अधिकार' के संदर्भ में कौन सा कथन सही है?

A यह अधिकार केवल शारीरिक जीवन की रक्षा करता है, न कि जीवन की गुणवत्ता की। B इस अधिकार का अर्थ कानूनी प्रक्रिया के तहत ही व्यावहृत किया जा सकता है। C इसका अर्थ जीवन के साथ गरिमा और स्वतंत्र प्रजातंत्र का भी संरक्षण है। D यह अधिकार भावनात्मक और सामाजिक संरक्षण का भी स्रोत है।

Why: Correct answer reasoning: सुप्रीम कोर्ट के निर्णयों के आधार पर अनुच्छेद 21 का अर्थ केवल जीवन की रक्षा नहीं, बल्कि जीवन की गुणवत्ता (गरिमा, स्वतंत्र प्रजातंत्र आदि) का संरक्षण भी है।
Why students fall for the trap: विकल्प A भोथा चुना जाता है क्योंकि छात्र जीवन के अधिकार को केवल शारीरिक अस्तित्व तक सीमित समझते हैं - यह conceptual edge case omission है।
Option-by-option: A स्पष्ट और प्राथमिक दृष्टता है लेकिन सीमित सोच का परिणाम है; B confusion है कि कानूनी प्रक्रिया केवल दार्शनीय है, वास्तव में यह सन्पूर्ण Due Process को भी शामिल करता है; C सही है क्योंकि यह उल्लिखित अर्थ और नयापालिका की व्याख्या को समेटता है; D rote memorisation से सही नहीं।

Question 143

Question bank

नीचे दिये गए कौन से मूलभूत अधिकार संविधान में अभिलेखित नहीं हैं लेकिन न्यायपाल द्वारा संरक्षण का रूप में मान्यता प्राप्त हैं?

A शिक्षा का अधिकार B स्वतंत्र प्रजातंत्र का अधिकार C धार्मिक स्वतंत्रता का अधिकार D गुप्त स्वतंत्रता का अधिकार

Why: Correct answer reasoning: गुप्त स्वतंत्रता (right to privacy) संविधान में मौलिक अधिकारों के रूप में स्पष्ट रूप से नहीं दिया गया है, लेकिन सुप्रीम कोर्ट ने इसे अनुच्छेद 21 के तहत स्वतंत्रता का एक बड़ा हिस्सा माना है।
Why students fall for the trap: विकल्प B अक्सर किया जाता है क्योंकि स्वतंत्र प्रजातंत्र को मौलिक अधिकार माना जाता है, यह premature rule application, जबकि यह अभि अभी अधिकार नहीं बल्कि न्यायिक मध्यम है।
Option-by-option: A संवैधानिक संस्थोधन के तहत समायित है; B confusion है कि कानूनी अधिकार है, लेकिन स्वतंत्र प्रजातंत्र अधिकार नहीं; C rote memorisation से सही नहीं है; D सही विकल्प है क्योंकि judicial activism का प्रमाण है, मूलरूप से अभिलेखित नहींता।

Question 144

Question bank

मूलभूत अधिकारों के संधर्भ में, भारत के संविधान में निम्नलिखित में से कौन सा अधिकार नागरिकों और गैर-नागरिकों दोनों को प्रदान किया गया है?

A धर्म अधिकार B जीवन का अधिकार C मृदुता का अधिकार D समानता का अधिकार

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 21 जीवन के अधिकार को सभी व्यक्तियों को प्रदान करता है, न कि केवल नागरिकों को।
Why students fall for the trap: विकल्प D सतत आता है क्योंकि समानता का अधिकार आम तौर पर नागरिकों अम लगता है परंतु यह नागरिकों के लिए मुख्य रूप से अनुच्छेद 15, 16 में होता है - यह confusion between superficially similar concepts है।
Option-by-option: A नागरिकों के लिए है, गैर-नागरिकों के लिए नहीं; B सही है क्योंकि संविधान सभी व्यक्तियों को जीवन का अधिकार देता है; C केवल नागरिकों के लिए है, गैर-नागरिकों नाकाबिल; D समानता का अधिकार नागरिकों तक सीमित है।

Question 145

Question bank

मूलभूत अधिकारों की सीमाओं के लिए संविधान के लिए संधारण के किस प्रावधान में राज्य आपातकाल (State emergency) के दौरान अधिकारों का निलंबन या संधोषण संबध है?

A अनुच्छेद 352 के तहत आपातकाल B अनुच्छेद 368 के तहत संवैधानिक संशोधन C अनुच्छेद 370 के तहत विशेष अधिकार D अनुच्छेद 19(2) के तहत सांवर्जनिक व्यावस्था

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 352 के तहत घोषित आपातकाल में विशेष अधिकार निलंबित किए जाते हैं, जबक अन्न्य प्रावधान संविधान में नहीं।
Why students fall for the trap: विकल्प B अक्सर लगता है क्योंकि संवैधानिक संशोधन व्यापक है, यह rote memorisation-without-context है; छात्र सोचते हैं संशोधन आपातकाल की तरह है।
Option-by-option: A सही और स्पष्ट है; B संवैधान संशोधन को भ्रमित करता है; C विशेष अधिकारों का प्रावधान है मगर निलंबन से जुड़ा नहीं; D अनुच्छेद 19(2) सामान्य सीमा के लिए है, आपातकालीन निलंबन के लिए नहीं।

Question 146

Question bank

भारतीय संविधान के मूलभूत अधिकारांमध्ये से कौन्-सा अधिकार तभी लागू होता है जब कभी भारतीय नागरिक को विशेष रूप से दिया गया हो या गैर-नागरिकों पर लागू न हो?

A अधिनियम लागू होने का अधिकार (Right to Property) B आइन्दा रोजगार का अधिकार (Right to Equal Opportunity in Employment) C धार्मिक स्वतंत्रता का अधिकार (Right to Freedom of Religion) D बचाव का अधिकार (Right to Safeguards against Arrest and Detention)

Why: सही उत्तर का कारण: अनुच्छेद 16 के तहत समान रोजगार का अधिकार केवल भारतीय नागरिकों के लिए होता है।
छात्र क्यों फंसते हैं: विकल्प C के रूप में अधिक प्रयोग होता है क्योंकि धार्मिक स्वतंत्रता सार्वभौमिक व्यवस्था लगती है - यह सतही समानता के कारण भ्रम होता है।
विकल्प-वार व्याख्या: A अधिकार नहीं है किसी भी मूल अधिकार में (रद्द हो चुका); B सही है क्योंकि समान रोजगार अधिकार केवल नागरिकों के लिए है; C सभी व्यक्तियों के लिए है, न कि केवल नागरिकों के लिए; D सुरक्षा के अधिकार यह सभी व्यक्तियों के लिए हैं।

Question 147

Question bank

निम्नलिखित में से कोण सा मूल समानभूत अधिकार संविधान के अनुच्छेद 19 में वर्णित छह स्वतंत्रताओं में शामिल नहीं है?

A अखबारों और प्रकाशनों की स्वतंत्रता B मिलने और संघ बनाने की स्वतंत्रता C शिक्षा सेना में सेवा का अधिकार D चालकों की स्वतंत्रता

Why: सही उत्तर का कारण: अनुच्छेद 19 में चालकों की स्वतंत्रता का कोई उल्लेख नहीं है; यह अधिकार नहीं है।
छात्र क्यों फंसते हैं: विकल्प D अक्सर चयनित होता है क्योंकि 'स्वतंत्रता' शब्द भ्रम पैदा करता है - प्रायः तर्कहीन चयन यह है।
विकल्प-वार व्याख्या: A, B, C अनुच्छेद 19 की स्वतंत्रताओं में हैं; D असंगत है और छलावा है।

Question 148

Question bank

विधि की समानता (Equal protection of laws) के संदर्भ में, भारतीय संविधान में कौन सा मिसकॉन्सेप्शन फैला हुआ है?

A सभी व्यक्तियों के लिए सभी कानूनी समान नियम से लागू होते हैं। B अलग-अलग वर्गों को भेदभाव करना संवैधानिक रूप से मान्य है। C समानता का अर्थ सही के लिए समान उपचार है। D कानून के समकक्ष समानताओं का अर्थ समान व्यवहार करना है।

Why: सही उत्तर का कारण: समानता का तात्पर्य समान परिस्थितियों में समान व्यवहार है, न कि सभी समान उपचार।
छात्र क्यों फंसते हैं: विकल्प C भ्रमित करता है क्योंकि सरल शब्दों में समानता का अर्थ केवल 'सभी को समान' समझना है - यह सतही समानता का भ्रम है।
विकल्प-वार व्याख्या: A गलत समान्यीकरण है; B आंशिक सच है पर पूरा सच नहीं; C मिसकॉन्सेप्शन है समानता को लेकर; D सही है क्योंकि कानून समान स्थिति में समान व्यवहार करता है।

Question 149

Question bank

निम्नलिखित मूलभूत अधिकारों में से कौन सा संविधान के लागू होने के समय से ही नागरिकों के लिए बाध्यकारी था और संशोधन द्वारा हटाया नहीं गया है?

A अधिनियम लागू होने का अधिकार (Right to Property) B शिक्षा का अधिकार (Right to Education) C धार्मिक स्वतंत्रता का अधिकार (Right to Freedom of Religion) D स्वतंत्र आंदोलन का अधिकार (Right to Freedom of Movement)

Why: सही उत्तर का कारण: मूल रूप से संविधान में स्वतंत्रता अधिकार मूलभूत अधिकार था (अनुच्छेद 31), लेकिन 44वें संशोधन में इसे अनुच्छेद 300A के तहत नियत रोक लगाया गया और मूलभूत अधिकार से हटा दिया गया।
छात्र क्यों फंसते हैं: विकल्प B, C, D का केवल रटे शब्दों के कारण परिचय होता है, लेकिन मूलभूत अधिकार नहीं हैं।
विकल्प-वार व्याख्या: A सही है क्योंकि यह मूल रूप से नागरिक अधिकार था; B मौजूदा मूलभूत अधिकार नहीं है; C प्रतिबंध में नहीं है; D भी अभी बनाय हुआ अधिकार नहीं है।

Question 150

Question bank

न्यायपालिका ने मूलभूत अधिकारों और निर्देशन सिद्धांतों (Directive Principles of State Policy) के बीच क्या संबंध स्थापित किया है?

A मूलभूत अधिकार हमेशा निर्देशन सिद्धांतों से ऊपर प्राथमिकता रखते हैं। B निर्देशन सिद्धांतों को मूलभूत अधिकारों की तरह बाध्यकारी माना जाता है। C न्यायपालिका ने न्यायसंगत (harmonious construction) का सिद्धांत अपनाया है। D मूलभूत अधिकार और निर्देशन सिद्धांतों का अलग-अलग के विकल्‌प होते हैं।

Why: सही उत्तर का कारण: सुप्रीम कोर्ट ने मूलभूत अधिकारों और निर्देशन सिद्धांतों के बीच संतुलन बनाए रखने का सिद्धांत अपनाया है ताकि दोनों के उद्देश्य सिद्ध हों।
छात्र क्यों फंसते हैं: विकल्प A बहुत चुना जाता है क्योंकि वह प्राथमिकता की धारणा रखता है - लेकिन यह पूर्ण सत्य नहीं है।
विकल्प-वार व्याख्या: A अधूरा और गलत है; B गलत है क्योंकि निर्देशन सिद्धांत बाध्यकारी नहीं; C सही है क्योंकि न्यायपालिका ने समन्वित व्याख्या की है; D गलत है क्योंकि विकल्प नहीं बल्कि परस्पर संबंध है।

Question 151

Question bank

मूलभूत अधिकारांच्या संदर्भांत, भारत के संविधान में किस अधिकार का दायरा सबसे बार-बार न्यायदर्शित किया गया है, जिसे वह परमप्रागत रूप से अधिकांशों को भी सममिलित करता है?

A अनुच्छेद 14 - समानता का अधिकार B अनुच्छेद 19 - स्वतंत्रता का अधिकार C अनुच्छेद 21 - जीवित एवं व्यक्तिगत स्वतंत्रता का अधिकार D अनुच्छेद 32 - न्यायिक उपचार का अधिकार

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 21 को सुप्रीम कोर्ट ने व्यापक रूप से व्याख्यायित किया है, जिसमें जीवित का अधिकार सिरेशीरक अस्तित्व नहीं बल्कि अनेक अधिकार भी सममिलित किए गए।
विद्यार्थ्यांच्या भ्रमाचं कारण: विकल्प B आकर्षक बहुधा आहे कारण य हि स्वतंत्रता की बात करता है, laakiin व्यापक विचार अनुच्छेद 21 का हुआ है - याहि confusion superficially similar concepts साठी आहे.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A सीमित आहे; B स्वतंत्रता सही है लेकिन व्यापक अर्थाने अनुच्छेद 21 से कम; C सही कारण व्यापक व्याख्या हुई है; D न्यायिक उपचार अधिकार से जुड़ा नहीं है।

Question 152

Question bank

मूलभूत अधिकारों के संदर्भ में, अनुच्छेद 32 कौन सा अधिकार सुनिश्चित करता है?

A नागरिकों को स्वतंत्रता संरक्षण का अधिकार B नागरिकों को न्यायालय में मूलभूत अधिकारों के संरक्षण के लिए याचिका दायर करने का अधिकार C न्यायपालिका को विधायी को पूर्ण करने का अधिकार D राष्ट्रपिता को आपातकाल लागू करने का अधिकार

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 32 नागरिकों को सक्षम करता है कि वे अपने मूलभूत अधिकारों के उल्लंघन पर सर्वोच्च न्यायालय में याचिका दायर करें।
विद्यार्थ्यांच्या भ्रमाचं कारण: विकल्प C टॅक्टिकल आहे, students सोबत हे कधीकधी भ्रम निर्माण करतात की न्यायपालिका को ऐसा अधिकार अनुच्छेद 32 के तहत मिलता है - premature rule application.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A गलत है, स्वतंत्रता संरक्षण अनुच्छेद 368 से संबंधित है; B सही है; C misconception है न्यायपालिका की शक्ति को लेकर; D अनुच्छेद 352 का प्रावधान है।

Question 153

Question bank

भारत के संविधान के अनुसार, अनुच्छेद 25 से संबंधित धार्मिक स्वतंत्रता के अधिकार पर निम्नलिखित में से कौन सा सही प्रतिपादक लगाया गया है?

A धार्मिक प्रतीकों पर स्वतंत्रता जो सार्वजानिक व्यावस्था को प्रभावित करते हैं B किसी भी धार्मिक प्रतीक पर प्रतिबंध बिनाकोर्ण C धार्मिक स्वतंत्रता पर कोई भी प्रतिबंध नहीं D धार्मिक स्वतंत्रता केवल मंदिरों तक सीमित है

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 25 संविधान में धार्मिक स्वतंत्रता प्रदान करता है परंतु सार्वजानिक व्यावस्था, नीती एवं नैतिकता के तहत सीमाएं भी रखी होती हैं।
विद्यार्थ्यांच्या भ्रमाचं कारण: विकल्प C को चुनते हैं क्योंकि वे धार्मिक स्वतंत्रता को पूर्ण और असीमित मानते हैं - edge case omission.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A सही प्रतिपादक दर्शाता है; B अनौचित्य तथा गैर संवैधानिक है; C misconception है कि धार्मिक स्वतंत्रता में प्रतिबंध हैं; D गलत है, धार्मिक स्वतंत्रता व्यापक है।

Question 154

Question bank

मूलभूत अधिकारों के संदर्भ में, अनुच्छेद 17 के अंतर्गत वर्णित अस्पृश्यता उन्मूलन का अधिकार किस प्रकार लागु होता है?

A राज्य द्वार अस्पृश्यता के सभी रूपों को प्रतिबंधित करना अनिवार्य है B अस्पृश्यता केवल धार्मिक प्रतीकों तक सीमित है C अस्पृश्यता का कोई नियम नहीं है, केवल सामाजिक प्रथा है D मूल संविधान में अस्पृश्यता के उल्लंघन के लिए कोई प्रावधान नहीं है

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 17 अस्पृश्यता को निषेध करता है और यह राज्य द्वारा सभी असुध प्रथाओं को प्रतिबंधित करने का दायित्व है।
विद्यार्थ्यांच्या भ्रमाचं कारण: विकल्प B आकर्षक आहे कारण अस्पृश्यता केवळ सामाजिक या धार्मिक दोनों स्थितियों में गढ़काणूनी है; C गलत या outdated सोच है; D अस्त्य आहे क्योंकि अनुच्छेद 17 स्पष्ट रूप से अस्पृश्यता को प्रतिबंधित करता है।

Question 155

Question bank

मूलभूत अधिकारों के तहत अनुच्छेद 20 की सुरक्षा किन परिस्थितियों में लागू होती है?

A केवल कोर्ट में दोषसिद्धि के समय B कोई धार्मिक प्रकृया के बिना चार्जों में C केवल गिरफ्तारी के समय D केवल जब अपराधी सजा भुगत रहा हो

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 20 का संबंध दंडहीनता के अधिकार से है, जो कोर्ट में दोषसिद्धि के समय ही लागू होता है।
विद्यार्थ्यांच्या भ्रमाचं कारण: विकल्प B बहुधा चुका जाता है क्योंकि चार्ज सोचते हैं यहां हर कानूननी प्रकृया में लागू होता है, एक edge case omission है।
पर्यायानुसार विश्लेषण: A सही है; B अधूरा है; C गलत है क्योंकि गिरफ्तारी के समय लागू नहीं होता; D गलत है क्योंकि यह अनुच्छेद पुरस्कार के दौरान लागू होता है।

Question 156

Question bank

भारतात के संविधान में मूलभूत अधिकारों के संरक्षण के लिए सर्वोच्च न्यायालय के निर्णय से किस सिद्धांत की स्थापना हुई है, जिससे तत्काल मूलभूत अधिकार केवल विशेष परिस्थितियों में ही सीमित किए जाते हैं?

A कार्यकारी निर्णय सिद्धांत (Executive decision doctrine) B वैध कारण सिद्धांत (Doctrine of Reasonable Restriction) C अपरिहार्य अधिकार सिद्धांत (Inalienable rights doctrine) D न्यायाधीश की विवेकाधिकार सिद्धांत (Judicial discretion doctrine)

Why: सही उत्तर का कारण: न्यायालय ने वैध कारण सिद्धांत स्थापित किया है जिससे अंतर्गत मूलभूत अधिकारों में केवल वैध और न्यायसंगत प्रतिबंध लगाया जा सकता है।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: विकल्प C अत्यंत आकर्षक लगता है क्योंकि 'inalienable' शब्द छत्रों को भ्रमित करता है, यह rote memorisation की भ्रांति है।
प्रत्येक विकल्प पर टिप्पणी: A अनुपयुक्त एवं गलत है; B सही है; C भ्रमित करने वाला है; D गलत एवं अपर्याप्त है।

Question 157

Question bank

मूलभूत अधिकारों की रक्षा के लिए, भारत के संविधान में कौन सा प्रावधान नागरिकों को सीधे न्यायालय में शिकायत का अधिकार प्रदान करता है?

A अनुच्छेद 226 B अनुच्छेद 32 C अनुच्छेद 19 D अनुच्छेद 15

Why: सही उत्तर का कारण: अनुच्छेद 32 नागरिकों को सीधे सर्वोच्च न्यायालय में मूलभूत अधिकारों की रक्षा हेतु याचिका दायर करने की अनुमति देता है।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: विकल्प A अत्यधिक विकल्प लगता है, पर वह राज्य उच्च न्यायालय के लिए है; छात्र इससे भ्रमित होकर सर्वोच्च न्यायालय के विकल्प से भ्रमित हो जाते हैं।
प्रत्येक विकल्प पर टिप्पणी: A राज्य उच्च न्यायालय संबंधित है; B सही है; C और D मूलभूत अधिकार पर संबंधित नहीं देते।

Question 158

Question bank

शालीलपैकी कोणता धोरणात्मक सूचक तत्व (DPSP) चा मूळ उद्देश आहे?

A राज्याचा सामाजि क, आर्थिक आणि राजकीय मार्गदर्शनासाठी तत्वे ठरविणे B नागरिकांच्या हेतू कायदे बनविण्याचा अधिकार देणे C राष्ट्राध्यक्षाला निर्ंकूश शक्ती देणे D नागरिकांना धार्मिक स्वातंत्र्यावर निर्बंध घालणे

Why: DPSP चा मुख्य उद्देश म्हणजे संविधानाला सामाजिक आणि आर्थिक धोरणात्मक मार्गदर्शनी तत्वे निश्चित करण्याचे करण आहे.

Question 159

Question bank

DPSP मधील 'सामाजिक न्याय' या तत्वाचा मुख्य हेतू काय आहे?

A सर्वांना समान संधी व अधिकार देणे B राज्याला विशेष वर्गासाठी पूरक कायदे बनवायचे असतात C धर्मावर आधारित सरकारी संस्था करण्याचे अधिकार देणे D वित्तीय दृष्ट्या संपत्तीची समान वाटणी करणे

Why: सामाजिक न्यायाचा उद्देश समाजातील सर्व घटकांना समान व समान संधी उपलब्ध करण्याचा आहे.

Question 160

Question bank

DPSP मधील 'आर्थिक तत्वे' कोणकोणती आहेत?

A संपत्तीचे वस्तुनिष्ठ वितरण आधी गरजू लोकांना मदत करण्याचा उपाय B नागरिकांना धार्मिक स्वतंत्रतेचा वापरिणे C राज्याला व्यावसायिक संशोधन निधी देणे D फक्त उद्योजकधंद्यांना प्राधान्य देणे

Why: DPSP नुसार संपत्तीचे संतुलित वाटप आणि गरजू लोकांना मदत करणारे आर्थिक उपाय असतात.

Question 161

Question bank

DPSP च्या तत्वानुसार राज्यान्ने कोणत्या प्रकारचे धोरण राबवू बावे आहे?

A आर्थिक आणि शिकल्षण सुधारण्याच्या कार्यक्रम B राज्यपती निवडणुकीत धोरण तयार करणे C नागरिकांकडून कमी अधिकार वगैरेने D धार्मिक संस्थांना विशेष अधिकार करणे

Why: DPSP मध्ये राज्याने शैक्षणिक व आर्थिक क्षेत्रात प्रादेशिक धोरणं राबवण्याचे निर्देश आहेत.

Question 162

Question bank

DPSP कडे काय स्वरूप आहे?

A साधारणपणे मार्गदर्शक तत्वांच्या मालिका B अखंडपणे बंधनकारक कायदे C संविधानातील मूलभूत अधिकारांप्रमाणे अधिकार D फक्त राजकीय सामाजिक क्रांतीसाठी वापरले जाणारे नियम

Why: DPSP मार्गदर्शक तत्व असून त्यांच्यावर प्रामुख्याने बंधनीय नसतात, पण ती बंधनकारक नसतात.

Question 163

Question bank

DPSP अंतर्गत कोणते तत्त्व नाजिकांच्या नैतिक कर्तव्यांशीस संबंधीत आहे?

A लोकशाही सुरक्षीत ठेवावी आणि देशप्रेम असावे B वेकतृत्वासाठीं सरकारचे निर्वाह करावे C धर्मधोक्यांत आधलून येणारे नियम पालन करणे D राज्याच्या आर्थिक वाटसी वितरण करणे

Why: DPSP मध्ये नाझारी नैतिक कर्तव्यामध्ये लोकशाहीचे रक्षण आणि देशप्रेम या तत्त्वांचा समावेश आहे.

Question 164

Question bank

DPSP च्या अंतर्गत 'प्रвाशरण संस्कृती' संयंत्रभाव राजयाने काय करावे?

A प्रवाशरणाचे संरक्षण आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर B उद्योगधंद्यांना प्रवाशरणास कोनताही वित्त न करतात प्रादेशिक देना C शहरातील झाडे तोडून नाझरी विका स करणे D प्रवाशरणाचा वापर पूर्णपणे बंद करणे

Why: DPSP मध्ये प्रवाशरणात्मक संस्कृतीचा रक्षणे शाश्वत धोरणे आखण्यास सांगितले आहे.

Question 165

Question bank

महत्वासाठी DPSP काभ्यांने कोणते विधान बरोबर आहे?

A DPSP राज्यासाथी मार्गदर्शक आहेत पण थेट बंदीकारक नाहीत B DPSP नाझरिका‌ना थेट न्यायालय वाटपतात येतात C DPSP नाझरिका‌ने मूळभूत अधिकारी आहेत D DPSP नेहमी बडलत राहत नाहीत

Why: DPSP मार्गदर्शक तत्त्वे असून राज्याने पालकत्व करणे अपेक्षित आहे, पण ते थेट न्यायालयानलाट येत नाहीत.

Question 166

Question bank

DPSP अंतर्गत रा‍ज्याला कोणती जबाबदारी दिली गेली आहे?

A सामाजिक व आर्थिक विकासासाठी सदान्ने पुरविणे B नाझरिकान्ची राजकीय स्वातंत्र्यावर निर्बंध ठेवणे C राज्यात फक्त एका जातीचे वर्चस्व स्थापन्यास प्रर्वृत्त करणे D मातृक गोपनीयतेचे उल्लंघन करणे

Why: DPSP अंतुसार राज्याचा सामाजिक आणि आर्थिक विकासासाठी जबाबदारी आहे तो.

Question 167

Question bank

DPSP मध्ये "कुटुंबसंहिताआणि जनजागृती" या तत्त्वाचा हेतु काय आहे?

A सामाजिक कल्याण वाढविणे आणि नाझरी कर्तव्यांशी पालन करणे B फक्त करीयर तयार करण्‍यावर लक्ष केंद्रित करणे C राज्याचा वित्तीय निर्देशणमधे केस घेणे D राजकीय पक्षांना न्यायालय समीळ होऊ देणे

Why: DPSP च्या कुटुंबसंहितेच्या उद्देश सामाजिक हित आणी नाझरी जबाबदाऱ्यांशी पालन करण्याास प्रर्वृत्त करणे आहे.

Question 168

Question bank

निम्नलिखित मध्ये से एका पालक भुतत्तेच्या राजीनाम्याच्या लि े संवीधान के तत्वअनुसार (मुळे व्यवस्था) आहे, ज्या अंतर्गत नीती-निरोधक सिद्घांत (DPSP) चे अधीन आहेत?

A समाजक काम के लि े समाज वेलन का अधिकारी B गरीबी हटाने के लि े राजय की नीती बनाना C प्राथमिक शिक्षा को मुफ़्त तथा अनिवार्य बनाना D सामाजिक अपवादों का उन्मूलन

Why: योग्य उत्तराचे कारण: समाजक काम के लि े समाज वेलन का अधिकारी Fundamental Right चे घटक स्वरूप आहे (Article 39(d) DPSP चे आधार पर) लेकीन इस्का पालक आशिक रूप से नियायालय द्वारा Fundamental Right ची तरह सुनिश्‍चित किया जाता है और इस्का उल्लंघन directly नियायालय मध्ये चुनौतिपूर्णन होता है इसलिये इसे प्रार्हावी अधिकारी माना जाता है। अन्य विक्ल्प DPSP चे मुख्य उद्द्देश्य आहेत जो नीती-निरोधक आहेत, और उणका पालक राजय के लि े अनिवार्य नहीं।
विद्यार्थी या फंद्यात का फसतात: पुरस्कारे छात्र DPSP को राजय के लि े バाधिकारी मान लेते हैं, क्योंकि DPSP सदस्य मे ही 'नीरोधक' का अर्थ 'नीरोध' कै देता है कि ये नियम कानूनी की तरह バाधिकारी होते हैं। यह 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप' की गलती है।
विकल्या पैकी: A सही है क्योंकि समाज वेलन का अधिकारी Fundamental Right से संबंधित एक विषय है जो DPSP से आगे प्रभावी है; B बाकुलत है क्योंकि केवल गरीबी हटाना DPSP का उद्देश्य है, バाधिकारी नहीं - यह 'रूल प्रीক্রंडिशन स्किप' है; C ही DPSP में है, लेकीन संवीधान के तत्व अनुरूप नहीं — 'मैमोरेजिसन वीडियो कंटेक्स्ट' है; D सामाजिक अपवाद उल्लंघन केवळ DPSP में है, और कानूनी バाधिकारी नहीं — 'एज केस ओमिशन' गलती है।

Question 169

Question bank

भारतीय संविधान के नीती-निरोधक सिद्घांतों (DPSP) की निम्नलिखित में से कौन सही सहि है?

A राज्य पर पूर्ण वैधानिकバधिकता है कि वह DPSP के साथी उद्द्देश्यों को तुरंते लागू करे B DPSP केवल राज्य को मार्गदर्शन देते हैं, पर उनका पालक व्यवस्थिक रूप से अनिवार्य है C DPSP राज्य की नीति के लि े दिशा-निर्देशन हैं, लेकिन इन्हें लागू करने में विवेक राजय के पास होता है D DPSP मौलिक अधिकारों की तुलना में आधिक शक्तिशाली हैं और उन्हें प्रार्हमिकता दी जाती है

Why: योग्य उत्तराचे कारण: DPSP संविधान के अनुच्छेद 37 के अनुसार नीती-निरोधक है, जिनका पालक राज्य की नीतियों के निर्माण में मार्गदर्शक होता है, परंतु वैधानिक バधिकारी नहीं हैं और उसी पालक का स्तर राजय के विवेक पर निर्भर है।
विद्यार्थी का फंदा: अक्सर छात्र DPSP को वैधानिक バधिकारी मान लेते हैं क्योंकि DPSP की भाषा 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप' स्पष्ट नहीं करती।
विकल्या पैकी: A स्पष्ट रूप से गलत है क्योंकि DPSP バधिकारी नहीं हैं - यह नियम की पूर्व-शर्त की अवधारणा है; B भ्रमित करने वाला है कि DPSP バधिकारी हैं - 'バाइडल रीझनिंग' की गलती; C यही सही है कि DPSP की सही व्याख्या करता है; D गलत है क्योंकि DPSP バधिकारी नहीं होते - यह डिस्क्रिप्शन माटर है।

Question 170

Question bank

नीती-निरोधक सिद्घांतों (DPSP) से सम्बंधित निम्न कथनों पर विचार करें: 1. DPSP के उल्लंघन पर कोई व्यावधिक सिधे न्यायालय में शिकायत कर सकता है। 2. DPSP को लागू करने के लि े राज्य को विधि बनानी अनिवार्य है। 3. DPSP का उद्देश्य समाजिक न्याय लाना है। कौन सा/से कथन सही है/हैं?

A केवल 3 B 1 और 3 C 2 और 3 D सभी 1, 2 और 3

Why: योग्य उत्तराचे कारण: DPSP (नीती-निरोधक सिद्घांतों) का उद्देश्य समाजिक एवँ आर्थिक न्याय को बढ़ावा देना है, परंतु DPSP के उल्लंघन पर कोई व्यावधिक न्यायालय में नहीं जाता है, और DPSP लागू करने के लिये विधि बनानी आवश्यक नहीं होती, क्योंकि वे सरकार के लिये दिशानिर्देशक मात्र हैं।
विद्यार्थी का फंदा: विद्यार्थी DPSP को Fundamental Rights से उलझाकर सोच लेते हैं कि DPSP भी वैधानिक バधिकारी है और प्रावर्तनिय है, जो 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप' की गलती है।
विकल्या पैकी: A सही है क्योंकि केवल 3 सही है; B गलत है कि 1 सही है, यह 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप' है; C गलत है कि 2 सही है - 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप'; D गलत है कि 1 और 2 दोनों सही हैं - 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप'।

Question 171

Question bank

नीती-निरोधक सिद्घांतों (DPSP) के आधार पर निम्न में से कौन सा राज्य के लिये बाध्यकारी है, जबकि संविधान की कोइ धारा इससे स्पष्ट नहीं देती?

A राज्य द्वारा गरीबों की सुरक्षा के लि े योजनाएँ बनाना B सामाजिक और आर्थिक न्याय सुनिश्चित करना C राज्य को पर्यावरण संरक्षण हेतु कानून बनाना D सभी नागरिकों को समान न्याय प्राप्त का दावादेना

Why: योग्य उत्तराचे कारण: सामाजिक और आर्थिक न्याय को DPSP के अनुच्छेद 38 में निर्दिष्ट किया गया है, जो राज्य के लिये मूल उद्देश्य है; इससे संविधान ने राज्य की नीती में अनिवार्य माना है, जबकि ही सिद्धांतें लागू करने वाली कोई विधिस्था नहीं करती।
विद्यार्थी का फंदा: छात्र पर्यावरण संरक्षण और सामाजिक समान न्याय प्रकरण DPSP में बाध्यकारी समज लेते हैं, जबकि गलती है, जो 'बायस्ड रीझनिंग' उपल्ब्धता भ्रम की ट्रुटी है।
विकल्या पैकी: A अशर्क्त गलत है, लेकीन योजनाएँ बनाना バधिकारी नहीं - 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप'; B सही है क्योंकि सामाजिक एवं आर्थिक न्याय DPSP का मूल उद्देश्य है; C पर्यावरण संरक्षण DPSP का बाध्यकारी नहीं – 'बायस्ड रीझनिंग'; D समान न्याय प्रकरण Fundamental Right से सम्बंधित है, DPSP से नहीं - 'कन्फ्यूजन विद सीमिलर कांसेप्ट'।

Question 172

Question bank

नीती-निरोधक सिद्घांतों के निम्नलिखित कथनों में से कौन सा संविधान में स्पष्ट रूप से उल्लिखित है और राज्य के लिये बाध्यकारी है?

A संविदा बंधच्ो के लि े मुफ़्त और अनिवार्य प्राथमिक शिक्षा करना B संपत्त का उचित वितरण सुनिश्चित करना C श्रमियों को उचित और आवश्यक वेतन प्रदान करना D शिक्षा का उद्द्देश्य नागरिकों में नैतिकता का विकास करना

Why: योग्य उत्तराचे कारण: संविधान के अनुच्छेद 45 में प्राथमिक प्राथमिक शिक्षा को मुफ्त और अनिवार्य बनाने का निर्देश है, जिसे 86वीं संविधान संशोधन के बाद अब संविधान में निवार्य माना गया है, इसलिए यह DPSP से नीक़तर राज्य के लिये बाध्यकारी हो चुका है।
विद्यार्थी का फंदा: छात्र सोचते हैं कि DPSP के सभी लक्ष्य नागरिकों के लिये बाध्यकारी माना जाता है, परंतु नीति की विशेषताएँ को भूल जाते हैं, यह 'एज केस ओमिशन' की गलती है।
विकल्या पैकी: A सही है क्योंकि प्राथमिक शिक्षा का अधिकार बाध्यकारी हो गया है; B DPSP में संपत्ति वितरण प्राथमिकता नहीं - 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप'; C सही है DPSP में है लेकिन बाध्यकारी नहीं - 'मैमोरेजिसन वीडियो कंटेक्स्ट'; D DPSP में है, पर बाध्यकारी नहीं - 'रूल प्रीक्रंडिशन स्किप'।

Question 173

Question bank

नीति-निर्देशक सिद्घांतों के सदस्यांमध्ये निम्नलिखित कथनांका मूळ्यांकन करेन:

A कथन 1 सही है B कथन 3 सही है C 1 और 2 दोनों सही हैं D 2 और 3 दोनों सही हैं

Why: Correct answer reasoning: DPSP संघधान में नीतिगत निर्देश के रूप में शामिल हैं, औरunka पॉलन राजय की नीति निर्माण में आवश्यक है, पर वे बाध्यकारक नहीं होते और नेताओं को संविधान में लागू करने का अधिकार नहीं देते।
Why students fall for the trap: छातर DPSP को संघधान सभा के निर्देशों की सूची से बाध्यकारिणा मान लेते हैं, और तभी Fundamental Rights जैसा समज लेते हैं, यह 'रूल प्रीकंडिशन स्किप' है।
Option-by-option: A गलत क्योंकि DPSP बाध्यकारिणी नहीं हैं - 'रूल प्रीकंडिशन स्किप'; B सही है क्योंकि DPSP का पालन राजय नीति निर्माण स्तर से करता है; C गलत क्योंकि 2 गलत है - 'कंफ्युजन ऑफ सिमिलर कॉन्सेप्टस'; D गलत क्योंकि 2 गलत है - 'रूल प्रीकंडिशन स्किप'।

Question 174

Question bank

भारतीय संघधान के नीति-निर्देशक सिद्घांतों (DPSP) के तहत निम्नलिखित में से कौन सा दायित्व केवल राजय के लिए है, नेताओं के लिए नहीं?

A राष्ट्र के समक्ष अपने कर्तव्यों का निर्वाह करना B प्रति के अनुसार समाना अपेक्षक्य वर्ष प्रदान करना C धार्मिकpekṣṭा बनाए रखना D गरीबी और भुखमरी दूर करने की नीति बनाना

Why: Correct answer reasoning: DPSP के तहत गरीबी और भुखमरी दूर करने की नीति बनाना राजय की जिम्मेदारी है, जबकी अन्य विकल्प नेताओं पर या Fundamental Duties से संबन्धित हैं।
Why students fall for the trap: छातर नेताओं और राज्य के DPSP को मिश्रित कर देते हैं जो 'कंफ्यूजन ऑफ सिमिलर कॉन्सेप्टस' है।
Option-by-option: A नेता कर्तव्य है - galt vishay mišraṇ; B समान अपेक्षा DPSP के तहत आवृत्त है, लेकिन तथ्य सही नहीं; C धार्मिकpekṣṭा Fundamental Right का विषय है; D सही है क्योंकि गरीबी दूर करने की नीति राजय का दायित्व है।

Question 175

Question bank

नीति-निर्देशक सिद्धांतों के सदस्य में, निम्न में से कौन सा कथन गलत है?

A DPSP राजय की नीति निर्माण के लिए निर्देशात्मक निर्देष हैं। B DPSP की व्याख्या संघधान के अन्य प्रावधानों के साथ मिलाकर की जाती है। C DPSP पर नेताओं में सदैव मु कदमा दायर किए जाते हैं। D DPSP का उद्देश्य राज्य के विकास को समान रूप से सुनिश्चित करना है।

Why: Correct answer reasoning: DPSP बाध्यकारी नहीं होते, अतः इनके आधार पर विधायक नेताओं में मुकदमा नहीं कर सकते। यह Fundamental Rights से अलग है।
Why students fall for the trap: DPSP को Fundamental Rights के समान समझ लेते हैं कि नेताओं में सिधा मामला चल सकता है, 'कंफ्यूजन ऑफ सिमिलर कॉन्सेप्टस' का क्लासिक उदाहरण।
Option-by-option: A सही है क्योंकि DPSP नीति निर्माण निर्देश हैं; B सही है क्योंकि DPSP की व्याख्या अन्य प्रावधानों से संयुकत होती है; C गलत है क्योंकि DPSP बाध्यकारी नहीं हैं; D सही है क्योंकि DPSP का उद्देश्य समान विकास सुनिश्चित करना है।

Question 176

Question bank

नीति-निर्देशक सिद्धांतों में कौन सा तत्अव राजय को सदस्यों के लिए दिशादें देता है, लेकिन उसे स्वत्वों का कानून बनाने का अधिकार नहीं देता?

A सामाजिक और आर्थिक न्याय की स्थापन B राष्ट्र के सं्रक्षण के लिए रक्षक व्यवस्था बनाना C धार्मिक स्वतंत्रता का संरक्षण D स्थानीय प्रशासन के प्रावधान स्थापित करना

Why: Correct answer reasoning: DPSP में सामाजिक और आर्थिक न्याय की स्थापना एक नीति-निर्देशक सिद्धांत है जो राज्य की सरकार को दिशा देता है पर स्वत्वों का कानून बनाने का अधिकार नहीं देता।
Why students fall for the trap: छातर राष्ट्र या धार्मिक स्वतंत्रता को DPSP से जोड़ते हैं, जबकि उनको 'कंफ्यूजन ऑफ कंसेप्टस' समझा जाना चाहिए।
Option-by-option: A सही है क्योंकि यह DPSP में है; B राष्ट्र मौलिक अधिकार से सम्बंधित है; C धार्मिक स्वतंत्रता Fundamental Right है; D स्थानीय प्रशासन भी DPSP में परंतु कानून बनाने का अधिकार नहीं।

Question 177

Question bank

आईये नीति-निर्देशक सिद्धांतों (DPSP) और मौलिक अधिकारों (FR) के मध्य अंतर पहचान करें। निम्नलिखित में से कौन-सा कथन सही है?

A DPSP पर उल्लंघन की वजह से नेताओं को न्यायदल में प्रत्यक्ष संरक्षण प्राप्त है। B मौलिक अधिकार संघधान के मानक हैं, जबकि DPSP केवल सिफारिशें हैं। C मौलिक अधिकार मुख्य बाध्यकारी व वैधानिक हैं, DPSP नीति निर्देशात्मक होते हैं। D DPSP का उल्लंघन फ़ौरी कानूनी कारर्वाई का कारण बनता है।

Why: Correct answer reasoning: मौलिक अधिकार मुख्य बाध्यकारी हैं जिनका उल्लंघन न्यायालय में किया जा सकता है, जबकि DPSP नीति-निर्देशक हैं और राज्य के मार्गदर्शन के लिए होते हैं।
Why students fall for the trap: DPSP को भी न्‍यायमंडल में बाध्यकारी माना जाता है, 'कंफ्यूजन ऑफ सिमिलर कॉन्सेप्टस'; विकल्प B गलत कारण DPSP सिफारिशें नहीं केवल निर्देश हैं।
Option-by-option: A गलत है क्योंकि DPSP पर नेताओं को प्रत्यक्ष अधिकार नहीं; B गलत क्योंकि DPSP सिफारिशें नहीं बल्कि निर्देश हैं; C सही है; D गलत क्योंकि DPSP उल्लंघन पर फ़ौरी कानूनी कारर्वाई नहीं होती।

Question 178

Question bank

नीती-निर्देशक सिध्दांतांपैकी कोण सी धारणा आहे?

A DPSP केवल रााज्य के लिए निर्देशात्मक होते हैं, नागरकांसाठी के लिए नाहीं। B DPSP को रााष्ट्रीय कानूनाें के अंतर्गत प्रात्मिकताप्राप्त प्रपत्न आहे। C DPSP संचालन में सरकार को नीती परिवर्तन के लिए मार्गदर्शनी देते हैं। D DPSP सामजिक न्याय तथा आर्थिक उद्योग का आधार हैं।

Why: Correct answer reasoning: DPSP राष्ट्रीय कानूनाें पर प्राथमिकता नाहीं रखतात; यदी कानूनाें और DPSP टकराते हैं, तो कानूनाे लाागू होतात, DPSP अनुशंसा मात्र आहे।
Why students fall for the trap: छातर DPSP और कानूनाें के संबंध को उत्तराकर DPSP को कानूनाें से उपर समज लेते हैं, 'बायस्ड रीझनिंग' की ट्रुटी।
Option-by-option: A सही है; Bालत है क्योंकि DPSP की प्राथमिकता नाहीं होती - 'बायस्ड रीझनिंग'; C सही है; D सही है।

Question 179

Question bank

नीती-निर्देशक सिध्दांत (DPSP) और मौलिक कर्तव्यों (Fundamental Duties) के संबंध में, निम्न में से सबसे सटीक कथन कौन सा है?

A DPSP और Fundamental Duties दोनों राजय व नागरिकों के लिए समान रूप से बाध्यकारी हैं। B DPSP राजय के लिए नीती निर्देश हैं, जबकि Fundamental Duties नागरिकों के लिए नैतिक कर्तव्य हैं। C Fundamental Duties DPSP के अधीन आते हैं क्योंकि वे संचालन के अनुच्छेद 51A में उल्लिखित हैं। D दोनों का पालन तभी अनिवार्य होता है जब उनका उल्लंघन करने में दंडनीय हो।

Why: Correct answer reasoning: DPSP राज्य के लिए नीति निदेशन हैं और Fundamental Duties नागरिकों के लिए नैतिक कर्तव्य हैं, जो कानूना रूपी बाध्यकारी आदेशन नाहीं होते।
Why students fall for the trap: छातर गढ़ित अवधारणाों में उलझ जाते हैं, लोगों को DPSP और Fundamental Duties को एक ही दिशा में बाध्यकारी मान लेते हैं - 'कन्फ्यूजन ऑफ सिंमिलर कॉन्सेप्ट्स'।
Option-by-option: A गलत है - वे समान बाध्यकारी नहीं; B सही है; C गलत है क्योंकि Fundamental Duties DPSP के अधीन नहीं; D गलत है क्योंकि यह पालन दंड से निरधारित नहीं होता।

Question 180

Question bank

नीती-निर्देशक सिध्दांतों की क्शमता एवं सीमाओं के संबंध में, निम्न में से कौन-सा कथन सही है?

A DPSP संचालन का अभिवृत्त अंग हैं, पर वे किसी भी कानूनाें के मुकाबले उप-सरकारी महत्व रखते हैं। B DPSP का पालन् राजय के लिए आवश्यमक है, लेकिन राष्ट्रीय प्राथमिकता नहीं। C राजय DPSP को अपने ईच्छानुसार लागू या अस्वीकार कर सकता है। D DPSP का लक्ष्य आर्थिक विकास है, सामाजिक न्याय उसमें शामिल नहीं।

Why: Correct answer reasoning: DPSP संहिय राजय के लिए बाध्यकारी नीति निर्देश हैं, पर राष्ट्रीय में सिध्दांत प्रावर्तन योग्य नहीं होते।
Why students fall for the trap: DPSP की प्रक्ति को गल्त समझकर वे इसे वैधानिक रूप से अनलक्षित मान लेते हैं - 'कैजुगल रूल सेपरेशन त्रुटि'।
Option-by-option: A गलत है क्योंकि DPSP कानूनाें से नीचे होते हैं; B सही है; C गलत है क्योंकि DPSP अस्वीकार नहीं कर सकता राष्ट्रीय स्तर पर; D गलत है क्योंकि DPSP सामाजिक एवं आर्थिक न्याय भी शामिल करते हैं।

Question 181

Question bank

नीती-निर्देशक सिध्दांत (DPSP) के संबंध में यदि कोई रााज्य सरकार DPSP के कुछ प्रावधानों को अमल में लाने में विफल रहती है, तो उस पर क्या संवैधानिक प्रक्रिया पड़ेगी?

A रााज्य सरकार को तात्कालिक विधिन्त का सामना करना पड़ेगा क्योंकि DPSP बाध्यकारी हैं। B रााज्य सरकार पर कोई कानूनी कार्रवाई नहीं होगी क्योंकि DPSP केवल मार्गदर्शक सिध्दांत हैं। C रााज्य DPSP को अपना इच्छानुसार द्वार अनिवार्य निदेशन जारी किए जा सकते हैं। D रााज्य के संदुओं को संघ में निलंबित किया जा सकता है।

Why: Correct answer reasoning: DPSP बाध्यकारी नहीं हैं, अतः रााज्य सरकार DPSP के उल्लंघन पर सिध्दांत कानूनी कार्रवाई से बची रहती है; वे टिकााऊ मार्गदर्शक के रूप में होते हैं।
Why students fall for the trap: छातर DPSP को Fundamental Rights के समान बाध्यकारी माना लेते हैं - यह 'रूल प्रीकंडिशन स्किप' है।
Option-by-option: A गलत है क्योंकि DPSP बाध्यकारी नहीं; B सही है; C गलत है क्योंकि DPSP उल्लंघन पर नहीं आते; D गलत है, आवास्मिक विकल्प।

Question 182

Question bank

नीती-निर्देशक सिध्दांतों के अंतर्गत रााज्य द्वारा लागू जाने वाले निम्नलिखित में से किस अध्ययन को सर्वोच्च प्रात्मिकताप्राप्त नहीं माना जाता?

A गरीबी उन्मूलन B महालाओं के विकास की सुविधा C रक्षा और सुरक्षा की व्यवस्था D शिक्षा का मुफ्त तथा अनिवार्य होना

Why: Correct answer reasoning: रक्षा संचालन के मौलिक अधिकारों के अंतर्गत आता है, DPSP में नहीं, इसलिए DPSP के लक्ष्यों में इसकी प्राथमिकता नहीं होती।
Why students fall for the trap: रक्षा को DPSP से जोड़ देते हैं क्योंकि यहां राष्ट्रीय महत्व का विषय है - 'कन्फ्यूजन ऑफ सिंमिलर कॉन्सेप्ट्स'।
Option-by-option: A DPSP का प्राथमिक लक्ष्य; B DPSP में शामिल; C सही है क्योंकि यह DPSP का प्राथमिक लक्ष्य नहीं; D शिक्षा DPSP में प्राथमिक उद्देश्य है।

Question 183

Question bank

नीति-निर्देशक तत्त्वांद्रोळांच्य संधर्भ मंय, निम्न मंय से कोण सा कथन सत्य आहे?

A DPSP मंय उल्लिखित त्रत्येक्त सिद्धांत को संविधान मंय संबद्ध बान्ध्याकारी अवधी के साथ संवाद करना निर्णय आहेत। B DPSP राजय नीती के விகாس मंय मार्कदर्शक तत्व हैं जिन्हें राजय को लागू करना चाहिए। C DPSP नागरικόं को सिदे न्यायलय मंय संचरक्षण का अधिकार देते हैं। D DPSP और न्यायलय के मौलिक अधिकारों का दायरा समान आहे।

Why: योग्य उत्तराचा कारण: DPSP संध्धान मंय राज्य के लिये नीति-निर्देशक दिशानिर्देश आहेत, जिनहें राज्य आपणी नीतीयों मंय पालन करणे हेत्त्वु मार्गदर्शक मानता है।
छात्र जाळतात का ट्रॅप: छा‍त्र DPSP को कानूनी बाध्यता औऱ न्यायिक संरक्षक के रूप मंय गल्त समजतात हैं - 'कनफ्यूजन ऑफ़ सिमिलर कॉन्सेप्ट्स'.
पर्यायी अनुसार: A गल्त है क्योंकि DPSP पर कोइ बाध्यकारी समज नाहीं; B सही है; C गल्त है कारण DPSP न्यायालय से जुड़े नहीं; D गल्त है, DPSP और मौलिक अधिकारों का दायरा भिन्न आहे।

Question 184

Question bank

नीति-निर्देशक तत्त्वांद्रोळांक (DPSP) के अंतरगत निम्न मंय से कौन सा तत्व राजय की आधिकारिक नीती के भाग के रूप में सिद्ध सिद्धबंध नहीं है?

A संप्रत्तिक के ऊचित वित्तण का प्रयास B कर्तव्य वाणीजय और व्यवसाय के विधान C सामाजिक सुरक्षा और कल्याण की व्यवस्था D धार्मिक स्वतंत्रता का संरक्षण

Why: योग्य उत्तराचे कारण: धार्मिक स्वतंत्रता Fundamental Rights के अंतर्गत आता है, जबकी अधिकार नीती के क्षेत्र मंय DPSP के अंतर्गत तत्व नहीं आते हैं।
छात्र जाळतात का ट्रॅप: छा‍त्र DPSP के व्यवहारक दायरे को नाहीं समजकर धार्मिक स्वतंत्रता को भी DPSP से जोड़ लेने हैं। यहाँ 'कन्फ्यूजन ऑफ़ सिमिलर कॉन्सेप्ट्स' आहे।
पर्यायी अनुसार: A DPSP का भाग है; B DPSP मंय वर्णित है; C DPSP मंय आटा है; D सही है कारण यह Fundamental Right आहे।

Question 185

Question bank

नीति-निर्देशक तत्त्वांद्रोळों से संबन्धित संध्धान की कौन-सी धाराः DPSP की आवधारणा को स्पष्ट रूप से प्रतिबध्द करती है और उसके पालन की प्रक्या बताती है?

A धारा 32 B धारा 37 C धारा 19 D धारा 51A

Why: योग्य उत्तराचे कारण: धारा 37 DPSP को नीति-निर्देशक बताते हुए घोषीत करता है कि वे नागरिकों में लागू नहीं किये जाते और यह संघविधान का अनिवार्य भाग हैं।
छात्र जाळतात का ट्रॅप: छा‍त्र धारा 32 या 19 को चूंकते हैं क्योंकि वे मौलिक अधिकारों और नागरिक स्वतंत्रताओं से जुड़े हैं, 'कन्फ्यूजन ऑफ सिमिलर कॉन्सेप्ट्स'।
पर्यायी अनुसार: A धारा 32 न्यायालय में Fundamental Rights की सुरक्षा लिए; B सही है कारण यह DPSP की व्याख्या करता है; C धारा 19 नागरिकां की स्वतंत्रता के लिए; D धारा 51A Fundamental Duties के लिए।

Question 186

Question bank

नीति-निर्देशक तत्त्वांद्रोळों (DPSP) का उल्लंघन किस स्थिति मंय न्यायलय द्वारा संचिकरण नहीं होता?

A जब वह मौलिक अधिकारों के साथ टकराव मंय हो। B जब DPSP को लागू करने के लिये कोइ कानूनी न बने हो। C जब DPSP राज्य सरकार की नीति का हिस्सा हो। D जब DPSP के पालन मंय कोइ विसंगति न हो।

Why: योग्य उत्तराचे कारण: जब DPSP के प्रावधान मौलिक अधिकारों से टकराते हैं, तो मौलिक अधिकारों को प्राथमिकता दी जाती है और DPSP के उल्लंघन को न्यायालय स्वीकार नहीं करता।
छात्र जाळतात का ट्रॅप: छा‍त्र DPSP के बाध्यकारी होने का भ्रम पाळते हैं, जिस्की वजह से वे विकल्प B को भी सही समझ लेते हैं, इसका प्रकरण 'रूल प्रीएम्प्शन स्कीम' कहलाता है।
पर्यायी अनुसार: A सही है; B गलत क्योंकि DPSP लागू नहीं होने पर भी न्यायालय उसे अस्वीकार करता; C गलत क्योंकि DPSP राज्य नीति का हिस्सा हैं; D गलत, कोई भी विसंगति स्वीकार नहीं की जाती।

Question 187

Question bank

شافليپیکی केंद्र-राज्य संबंधाच्या कोणत्या प्रकाराचा केंद्रिय सरकारला राज्यांवर सर्ववधिक अधिकार असतो? Refer to the concept of केंद्र-राज्य संबंध प्रकार (सहकार्यमक, भागीदारी, संघराज्यात्मक).

A सहकार्यमक प्रकार B भागीदारी प्रकार C संघराज्यात्मक प्रकार D केंद्रिय प्रकार

Why: केंद्रिय प्रकाराचा केंद्रिय सरकारला राज्यांवर सर्वग्रीय अधिकार असल्याचे सांगितले जाते. याचे की म्हणजे विशिष्ट क्षेत्रांवर केंद्रीय सरकारचे एका प्रकाराचा अधिकार असतो.

Question 188

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधांमध्ये "निर्वाचान अधिकार" (स्थानीय किंवा राज्य पंचायत Nivelonkanche अधिकार) कोणत्या प्रकाराच्या विभागात येतात? Refer to भाजोगोलिक राग्यकंतेतील केंद्र-राज्य संबंधाशास्त्री.

A केंद्रिय सरकारी पूर्ण अधिकार B राज्यांना पूर्ण स्वायत्तता C केंद्र व राज्य सरकारी विभागीय D निर्वाचन अधिकार नाही

Why: निर्वाचान अधिकार केंद्र व राज्य सरकारी विभागीय यामध्ये जास्त प्रमाणात दोन स्तरांमध्ये सुसंगततेनें शासण होऊ शकते.

Question 189

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत केंद्र-राज्य संबंधांवाबत कोणती विधा स्पष्टी करतें की "केंद्रिय सरकार राज्यांवर प्रमुख शासकतेप करु शकते"? Refer to Indian Constitution provisions regarding केंद्र-राज्य अधिकार.

A धारा 356 B धारा 370 C धारा 44 D धारा 19

Why: धारा 356 नुसार केंद्र सरकार राज्य सरकारवर राज्यम पाळांपाळांच्या سلलीने नियत्रण (President's Rule) लादू शकते.

Question 190

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधांच्या प्रकारांपैकी "सहकार्यमक प्रकार" ची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत? Refer to types of केंद्र-राज्य संबंध (सहकार्यमक, भागीदारी, संघराज्य).

A राज्य अधिकार स्वायत्तता असतात B केंद्रिय सरकार व राज्यें एकत्र काम करतात C राज्य सरकारवर केंद्रिय नियत्रण असते D राज्यांना कोणतेही अधिकार दिले जात नाहीत

Why: सहकार्यमक प्रकार केंद्र व राज्ये समन्वयाने काम करतात त्यामुळे व्यावस्थापन अधिकार प्रमुख प्रभागी होते.

Question 191

Question bank

भारतीय केंद्र-राज्य संबंधांमध्ये "केंद्राचाधिकार" (केंद्राचाधिकार) कसा ठरविला जातो? Refer to केंद्र-राज्य संबंध अधिकारांचे स्वरूप.

A स्वातंत्र्यात्मक अधिकारे B लिखित संसिधानानें ठरवलेले C धर्मशास्त्रानें ठरवलेले D राज्यसभेच्या निर्णयानें

Why: केंद्रिय अधिकार भारतीय सांविधानिक संबंधीतकलमांसार निशिचित करणाऱ्याला अधारित आहेत.

Question 192

Question bank

केंद्रीय-राज्य संग्रहालये 'सांगण्यात आलेले राज्‍याचा दरजा आणि त्याच्याशी संबंधित अधिकारी' कोणत्या प्रकारचे असतात? Refer to संज्ञराज्यात्मक केंद्रीय-राज्य संग्रहाचा अभ्यास.

A पूर्वपणी केंद्रीय न्यास B पूर्वपणी राज्यांचा न्यास C देशनाचार्य हितासाथी केंद्रीय आणि राज्य यांंचे समन्वय D राज्यांना स्वतंत्र राज्याचा दरजा

Why: संज्ञराज्यात्मक प्रकारात केंद्रीय व राज्यांचा विशिष्ट अधिकारी देशाचा हितासाथी समन्वय राखला जातो.

Question 193

Question bank

केंद्रीय-राज्य संग्रह व्यावस्थेतील कोणता प्रकार केंद्रीय मध्यविभाग राज्यांचा स्वायत्तता अधिकारी देता?

A संज्ञराज्यात्मक प्रकार B सहकार्यार्थमक प्रकार C भागीदारी प्रकार D केंद्रीय प्रकार

Why: संज्ञराज्यात्मक प्रकारामध्ये राज्यांना अधिकारी स्वायत्तता दिली जाते आणि केंद्रीय ठेट हसत्क्षेपावयार काय(shrinks to) शक्ता.

Question 194

Question bank

केंद्रीय सपत्तिचे कायद्यशीर मोटी कोणत्या प्रकारच्या केंद्रीय-राज्य संग्रहामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते? Refer to आर्थिक संधांतील केंद्रीय सपत्ती विभागान.

A सहकार्यार्थमक संग्रह B संज्ञराज्यात्मक संग्रह C भागीदारी संग्रह D केंद्रीय संग्रह

Why: संज्ञराज्यात्मक संग्रहामध्ये केंद्रीय सपत्तिचे नियम आणि राज्यांतील वाटप महत्त्वाच्या असते.

Question 195

Question bank

केंद्रीय-राज्य संग्रहात “राज्यांचे विशिष्ट अधिकारी” कोणत्या घटकावरून निर्मित होतो? Refer to आर्थिक राजघरंटनेतील राज्यांचे अधिकारी.

A संज्ञराज्य प्रणाली B केंद्रीय अधिकारियम C व्यवाहाराचे नियम D धार्मिक कायदे

Why: संज्ञराज्य प्रणाली राज्यांना विशिष्ट अधिकार आणे स्वायत्तपणा निश्‍चित करते, ज्यामुळे राज्य स्वातंत्र्य राखू शकतात.

Question 196

Question bank

केंद्रीय-राज्य संग्रहाच्या सदर्भातheartbeat कोणत्या संज्ञात्मक अंगानेhokoदयाक समasya निर्मिती होते? Refer to विविध परिस्‍थितीतील केंद्रीय-राज्य संग्रह (राजस्तर्पती शासन, आपत्कालीन व्यवस्था).

A राजस्तरपती शासन B वित्तीय संस्थत्त्व C संपत्ती हक्क D विद्यानितीय संस्थत्त्व

Why: राजस्तरपती शासनाचा वापर केल्याने राजकीय संस्थानवर नियंत्राण ठेवण्यास होऊ शकतात.

Question 197

Question bank

केेंद्रिय संस्थेने केंद्र-राज्य संबंधामध्ये कोणता अधिकार असतो? Refer to संवैधानिक अधिकारांचे स्वरूप.

A राज्यांचे विट्टीय नियमन B केंद्रिय कायदे करणे C राज्य निवडणुका आयोजित करणे D केंद्रिय सरकारी कर्मचाऱ्यांचा भेटणे

Why: केंद्रिय संस्थेला कायदे करणे याचा अधिकार आहे, ज्यामुले संसद देशाच्या कायदेबनवले जाथे शकटतात.

Question 198

Question bank

केेंद्र-राज्य संबंधांमध्ये कोणते वैशिष्ट्य භारतीय संघात्मक संरचनेवर आधारित आहे? Refer to भारतीय राजकीय संघात्मक व्यवस्थांबाबत.

A एकीकृत प्रणाली B दुस्तरीत संघराज्य C साम्यवादरीत शक्ती केंद्र-राज्य संबंध D केंद्रिय हुकूमशाही

Why: भारतमध्ये केंद्र-राज्य संबंध साम्यवादरीत आहे, जे संघराज्यात्मक प्रणालीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

Question 199

Question bank

केेंद्र-राज्य संबंधामध्ये 'आर्थिक संबंध' कोणत्या अंगाने प्रभावित होतो? Refer to केेंद्रिकृत आर्थिक धोरणे आणि राज्यांमधील संबंध.

A पूर्त्नपणे स्वतंत्र राज्ये B केंद्रिय निवडणूक आयोग C केंद्रिय वित्त आयोग D राज्यपालांची नियुक्ती

Why: केंद्रिय वित्त आयोग हे राज्य आणि केंद्र यांच्यातील आर्थिक व्यवहार ठरण्यासाठी आर्थिक संबंध करणाऱ्या संस्था महत्त्वाची आहे.

Question 200

Question bank

शालीलपैकी कोणते धारतीय राग्यघटनेचे केंद्र-राग्य संयंत्र आहे? Refer to the diagram below showing केंद्र आणि राग्य यांचे केंद्र-राग्य संयंत्र, अध्यापक विभागणी, आणि संयंत्रित कार्यदे.

A कठोर संघीयता आणि स्पष्ट अध्यापक विभागणी B केंद्र सरकारकडे अत्याधिक अध्यकाराचा अधिकार C संयुक्त राग्यासह केंद्र आणि राग्यांमध्ये प्राथमिकत्व करते D अधिकार क्षेत्राचा विशाल केंद्र आणि राग्य यांचा समतोल आहे

Why: धारतीय राग्यघटनां संयुत्र स्पष्ट असून, केंद्र आणि राग्य यांच्यात अधिकारांच्या संतुलन राखलेले असते. केंद्राला अत्याधिक अधिकार नसतात, त्यामुळे अधिकारांवर नियंत्रण मारण्यात आहेट.

Question 201

Question bank

धारतीय राग्यघटनातील अनुच्छेद 246 आणि 245 यांचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे? Refer to the diagram below which depicts अनुच्छेद 246 आणि 245 द्वारे केंद्र आणि राग्य संयंत्र अधिकारांची विभागणी.

A केंद्र सरकारच्या प्राधान्याचा निर्धारण करणे B केंद्र आणि राग्य सरकारच्या कृषेत्रीय अधिकारांची व्यवस्था करणे C राग्यांना स्वायत्तता नाकारणे D देशातील सर्व केंद्र केलेल्या अधिकारांचे चालवणे

Why: अनुच्छेद 246 आणि 245 केंद्राच्या आणि राग्यांच्या कायदे बांधण्याचा अधिकार निशिचित करतात व त्यांचा कृषेत्रीय व्यवस्था करतात, ज्यामुळे केंद्र-राग्य संयंत्र संतुलन राखले जाते.

Question 202

Question bank

केंद्र-राग्य संयंत्रांच्या संधर्भात, शालीलपैकी कोणता केंद्रीय यादीमधेद्वे योग्य? Refer to the diagram below illustrating केंद्र, राग्य आणि संयुक्त यादीतील वेगवेगळे कर आणि अधिकारी.

A माल आणि सेवा कर (GST) B पुनर्वसन कर C प्रादेशिक कर D वारसा कर

Why: माल आणि सेवा कर हा केंद्र कर केलेल्या यादीत तसंच संयुक्त यादीत देखील म्हटलेला कर आहे, ज्यावर केंद्राला नियुक्तर् अधिकार आहे.

Question 203

Question bank

धारतीय राग्यघटनेनुसार, केंद्राचा शक्तींपैकी कोणत्या अधिकाराचा वापर केल्याने अधिकार परिषदतीत केला जातो? Refer to the diagram below depicting केंद्राचा विशेष शक्ती अधिकार वापर.

A आपत्कालीन अधिकार (President's Rule) B विद्यायी शक्तींचे उपयोग C न्यायालयीन शक्तींचे उपयोग D नागरी अधिकारांचा पूर्तता

Why: आपत्कालीन अधिकार राज्य कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी आवश्‍यक असणाऱ्या परिस्थितीत केंद्र वापुरतो, ज्याला President's Rule म्हंटतात.

Question 204

Question bank

केंद्र आणि राग्य सरकार यांच्यातील राजकीय संयम मुख्यतः कोणते आहे? Refer to the diagram below showing केंद्र आणि राग्य यांच्यातील प्रमुख संघटक आणि संयबंध.

A सामाजिक व धार्मिक संबंध B राजकीय संसर्ग आणि तणाव C स्वायत्तता कमी करणे D राजकीय संसर्ग टाळणे

Why: सामाजिक आणि धार्मिक संबंध केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यातील सहजीवन वाडवतो आणि राजकीय संसर्ग मुख्य संघटन करण्यात मदत करतो.

Question 205

Question bank

भारतीय राज्यघटनेंतील केंद्र-राज्य संबंध व्यवस्थापनासाटी कोणता आयोग सापण केला गेले आहे?

A सेंन्द्रिय सरकाराचा आयोग B राज्यपाल आणि राज्यसभा C स्थायी पंचायती राज आयोग D केंद्रिय सरकारसाठा आयोग

Why: स्थायी पंचायती राज आयोग केंद्र आणि राज्य यांच्यातील संबंध सुधारण्यासाठा आणि स्वराज्य मजबूत करण्यासाठा काम करते.

Question 206

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधांमध्ये संविधानाने कोणत्या विहानांमध्ये राज्यांना अधिक स्वतंत्रता दिली आहे?

A अनुच्छेद 356 (राष्ट्रपतिनियंत्रण) B अनुच्छेद 371 (प्रादेशिक विशेष अधिकार) C अनुच्छेद 352 (राष्ट्र्रीय आपत्कालीन स्थिति) D अनुच्छेद 249 (केंद्र कायदेसाठा विशेष अधिकार)

Why: अनुच्छेद 371 प्रादेशिक विशेष अधिकार देता ज्यामुळे काही राज्यांना त्यांचा स्वतंत्रता अधिकार अधिक मिळतो.

Question 207

Question bank

केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यातील आर्थिक संबंध कसे ठरवले जातात?

A फक्त केंद्र सरकारच्या निर्णयावर B Finance Commission द्वारे निधी वाटप करून C राज्य सरकारचे सदस्य निधी निधी नियोजनाने D केंद्र शासित आणि राज्यांच्या संयुक्त वाटपाने

Why: Finance Commission केंद्र आणि राज्यांमध्ये निधी वितरित करते आणि आर्थिक संबंध ठरवते.

Question 208

Question bank

भारतीय राज्यघटनेंतील केंद्र आणि राज्य यांच्यामध्ये वाट निधारणासाठा कोणती संस्था मुख्य भूमिका बजावते?

A सरवोच्च न्यायालय B लोकसभा C राष्ट्रपती D पंतप्रधान

Why: केंद्र आणि राज्य यांच्यातील वाटसंबंध निवारणिक प्रकरणांचे निर्णय सर्वोच्च न्यायालयाने सोडवले जातात.

Question 209

Question bank

राज्यपाल कोणत्या केंद्र-राज्य संबंधांमध्ये मुख्य भूमिका बजावतो?

A केंद्र सरकारचे प्रतिनिधित्व राज्यमध्ये करणे B राज्यांची आर्थिक धोरणांचे आयोजन करणे C नियायपालिका चालविणे D स्थानीय प्रशासन संस्था संचालन करणे

Why: राज्यपाल हा केंद्र सरकारचा राज्यमध्ये प्रतिनिधी असतो व राज्य आणि केंद्र यांच्यातील संबंध राखतो.

Question 210

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधांमध्ये नियंत्रण व संवय राखण्याच्या कोणत्या संस्थान prmukh मानले जाते?\
Refer to the diagram below depicting केंद्र-राज्य प्रशासनाच्या संबंध.

A केंद्र सरकारचे मंत्रीमंडळ B राज्य सरकारचा विधानसभा C शासनातील उच्च पदाधिकाऱ्यांसाठी D केंद्र आणि राज्य सरकारांतिल संवाद समिती

Why: केंद्र आणि राज्यांत संवाद समिती संबंधासाठ नियमन करण्यासाठी राज्यामध्ये धोरणांची अनुक्रमबद्धणी सुनिश्चित होते.

Question 211

Question bank

राज्यपात (President's Rule) लागू करण्याचा कायदेशीर आधार कोणता आहे?\
Refer to the diagram below which highlights केंद्राच्या राज्यपातासाठ कायदेशीर आधार.

A अनुच्छेद 356 B अनुच्छेद 370 C अनुच्छेद 352 D अनुच्छेद 368

Why: राज्यपात लागू करण्याचा अधिकृत कायदेशीर आधार अनुच्छेद 356 अंतर्गत आहे ज्यामुळे केंद्राला राज्यातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्याचा अधिकार दिला आहे.

Question 212

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधांत आरधिक मदत कोणत्या संस्थेकडून मिळते?\
Refer to the diagram below showing निधी वितरकसंस्था संबंधांक धांचा.

A भारतीय केंद्रीय आरथमंत्रालयाद्वारे B Finance Commission च्या शिफारशी नुसार C राज्यांंच्या त्या दोन अनुशासनुसार D संशोधन Thorविल्या निधी व्यवस्थापनुसार

Why: Finance Commission आर्थीक मदत वाटपासाठी केंद्र आणि राज्यांमध्ये वित्तीय संबंध साधते.

Question 213

Question bank

भारतीय राज्यघटनूसार, कोणत्या यादीमधून फौजी शक्तींचा समावेश आहे?\
Refer to the diagram below showing prmukh कायदे आणि अधिकार यांचं वर्गीकरण.

A केंद्रीय यादी B राज्य यादी C संयुक्त यादी D स्थानीय यादी

Why: फौजी शक्ती, संरक्षण संबंधी कामकाज केंद्रिय सरकार कडे केंद्र यादीत येतात, ज्यावर फक्त केंद्र सरकाराचा अधिकार असतो.

Question 214

Question bank

केंद्र आणि राज्य यांच्यातील संबंधांमध्ये "साझा" उत्तरदायित्वाचे मुख्य उदाहरण कोणते आहे?\
Refer to the diagram depicting shared responsibilities between केंद्र आणि राज्य.

A कायदा आणि व्यवस्थापन B परदेश धोरण C स्थानिक प्रशासन D शिक्षण आणि आरोग्य

Why: शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्र हा केंद्र आणि राज्य दोन्हींचा सामायिक जबाबदारीचा भाग आहे.

Question 215

Question bank

भारतीय राज्यघटनेनुसार, केंद्र आणि राज्य यांच्यातील वाद कसा निराकरण केला जातो?\
Refer to the diagram below illustrating केंद्र-राज्य वाद निवारण प्रक्रिया.

A सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे प्रकरण नोंदवून B राज्यपालांकडे तक्रार करून C संशोधक संघ जुटवून सामाधान करून D पंतप्रधानांच्या मध्यस्थीने मार्ग काढून

Why: केंद्र-राज्य वाद सर्वसामान्यपणे सर्वोच्च न्यायालयात न्यायालयीन प्रक्रियेद्वारे सोडवले जातात.

Question 216

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधातील 'स्मृतीके'चा (Memorandum of Understanding) मुख्य उद्देश काय आहे?\
Refer to the diagram below illustrating प्रमुख केंद्र-राज्य संबंधातील स्मृतीकेचा तथ्य.

A धोर—notमक सहयोग्यांनी सहमती सुनिश्चित करणे B राज्यांमध्ये हक्कांची मर्यादा वाढवणे C स्वायत्तत्ववर निर्भर लादणे D तात्त्विक विरोधाभास हटवणे

Why: स्मृतीकेचा उद्देश केंद्र व राज्य यांच्यात सहकार्य वाढवणे आणि धोर—notमक असहमती टाळणे हा असतो.

Question 217

Question bank

केंद्र-राज्य संबंधामध्ये "राज्यसभा"चे कोणते कार्य महत्त्वाचे आहे?\
Refer to the diagram below showing केंद्र-राज्य प्रामुख्यत्व प्राधिकारी.

A राज्यांमध्ये प्रामुख्यत्व करणे आणि त्यांचे हित साधणे B कीटकनाशक कायकांचे शोध करणे C केंद्रातील विट्टीय जबाबदारी वाढवणे D राज्यपालांकडे निगृक्ती करणे

Why: राज्यसभा ही भारतातील राज्यांच्या हितांना प्रामुख्यत्व करणाऱी सदन असून ती केंद्र-राज्य संबंध दृढ करते.

Question 218

Question bank

शालीलपैकी आणीबाणीच्या कोणत्या प्रकरणाला सरकारला कायदे बनवण्याचा पूर्ण अधिकार प्राप्त होतो? \( \)

A राष्ट्रपतीची आणीबाणी घोषणा B रாஜ्यातीळ आणीबाणी C केंद्रिय शासित प्रदेशांमध्ये आणीबाणी D विशेष प्रशासकीय लोकसंविधानिक अधिकारांवरील बंदी

Why: राष्ट्रपतीने दिलेला घोषणा अंतर्गत आणीबाणी दरम्यान, केंद्राला कायदे बनवण्याचा पूर्ण हक्क असतो जो राज्यांच्या कायद्यांवर प्राधान्य ठेवतो.

Question 219

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील कोणता कलम आणीबाणी घोषणा करण्याचा अधिकार केंद्र सरकारला देता?

A कलम 352 B कलम 370 C कलम 356 D कलम 365

Why: कलम 352 अंतर्गत राष्ट्रपतीकडून केंद्र सरकारकडून आणीबाणी घोषणा करता येते.

Question 220

Question bank

आणीबाणी घोषणा होताना शालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?

A हा निर्वन राज्यपती एक व्याक्तिच्या सूचनानुसार घेतो B आणीबाणी घोषणा फक्त लोकसभा मंजुरीनंतर लागू होते C राष्ट्रपतीही घोषणां कें द्र सरकारच्या स्वतंत्र सल्ल्यानुसार करतो D राज्य सरकारचा प्रस्ताववाही आणीबाणी लागू केले जाते शकत नाही

Why: राष्ट्रपती राष्ट्रपती सल्ल्यालुनुसार आणीबाणी जाहिर करतों, हा निर्वन स्वतंत्रपणे घेत नाही.

Question 221

Question bank

आणीबाणी लागू केल्यावर कोणत्या अधिकारांवर बंदी घातली जाऊ शकते?

A मूलभूत अधिकार B राज्यांच्या विट्टीय अधिकारांवर C नागरिकांचा मतदान हक्क D संघराज्यांच्या विभाजन

Why: आणीबाणी दरम्यान खाली मूलभूत अधिकारांवर बंदी घालू शकते, ज्या अंतर्गत स्वतंत्रता, जमावबंदी यांचा समावेश होतो.

Question 222

Question bank

नियमलिखितपैकी आणीबाणीला कोणता प्रकरणाला "आपत्कालीन कल" म्हटले जाते?

A राष्ट्रपतीय आणीबाणी B अर्थिक आणीबाणी C सैन्य आणीबाणी D स्थानीक बंदी

Why: राष्ट्रपतीय आणीबाणी मध्ये राष्ट्रपतीय सुरक्षाकिंवा देशाच्या बचावासाठी लागू केलेली आपत्कालीन स्थिती आहे.

Question 223

Question bank

राघ्याच्‍याərkārvār kēndra sarkār āṇībāṇī ghoṣit karūn kontā adhikār prāpt karto?

A राघ्य शासनाचा सर्व अधिकारी केंद्रालाच हस्तांतरीत होतो B फक्त कायद्यानं बनवण्यात आलेला अधिकारी C राघ्यपालवारा कामकाजाची जबाबदारी D फक्त आर्थिक नियंत्रणाचा अधिकारी

Why: आणिबाणी दरम्यान राघ्य शासनाचा संपूर्ण अधिकारी केंद्र सरकारकडे हस्तांतरीत होतो.

Question 224

Question bank

आणिबाणीच्या हक्कांतर्गत केंद्र सरकारने कंट्या कॉलावधिपुर्यंत लागून ठेवण्याात निघण्यााचा अधिकार लागतो?

A 6 महिने B 1 वर्ष C 3 महिने D 2 वर्षे

Why: आणिबाणीगोष्ठीच्या केल्या वर ती प्रथम 6 महिन्यांसाठी लागू राहते, त्यानंतर लोंकसभाय़ा मान्यतेने वितारा शक्य आहे.

Question 225

Question bank

आणिबाणी दरम्यान खालिलपैकी कोणती प्रकल्प रद्ध केली जाऊ शकते?

A मूळभूत अधिकारी B संविदान संधिकालीन प्रकल्पियांचा वपर C बंदीच्या नोंदणीची आवश्यक्त D जमां वां बंदी

Why: आणिबाणी गोष्ठा शुल्काकर मूळभूत अधिकारींवर बंदी लागू केली जाते; इतर प्रकल्प गवाकतंब नाहीत.

Question 226

Question bank

केंद्र सरकारकडे आणिबाणीच्या काळात राघ्यासाथी कोणत्या अधिकार असतो?

A सर्व प्रशासनिक अधिकार कायदेशनिर्णय करण्याचा B फक्त संसर्ग्षण संबंधी निर्णय C शेवटी फक्त गुन्हेगारी प्रकरणे D राघ्यपालांंच्या सूचनांंचे पालन

Why: आणिबाणी काळेंद्वारे केंद्र सरकारला राघ्यात्मक सर्व प्रशासनिक व कायदेशनिर्णय अधिकार प्राप्त होतात.

Question 227

Question bank

अधी जाहिर केलेल्या आणिबाणीलाच लोंकसभेने मंजुरी दिली तरी काय होते?

A आणिबाणी गोष्ठा रद्द होते B आणिबाणी अवधीपासून वषणप्रयंत वाढवली जाते C आणिबाणी कायमचा राहते D लोंकसभा पुन्हा मदंान करते

Why: लोंकसभेच्यां मंजुरीशिवाय आणिबाणी काळबाह्य होते, तिला कायदेशनिर्णय दरम्यान राहाता नाही.

Question 228

Question bank

आनीबाणीची घोषणाकर्त्या खालिलपैकी कोणता विधान खरी नाही?

A केंद्र सरकार राजयाच्या कार्यान्वयनावर प्रधान्यानंय मिळवते B मूलभूत अधिकारांवर निर्बंध लागू होतात C राज्यपाल सर्व निर्णय घेतो D लोकसभा आनीबाणीची मुदत तपासते

Why: आनीबाणीच्या काळात सर्व अधिकार केंद्र सरकारकडे जातात, राज्यपाल स्वतंत्र निर्णय घेऊ शकत नाही.

Question 229

Question bank

आनीबाणीच्या कार्यदेशीर प्रक्रियेत संधर्भात खालिलपैकी कोणता निर्णय लागू नसतो?

A राज्यपरिषद्या घोषणेत्र लोकसभा मंजुरी आवश्यक आहे B आनीबाणी मुत्द एक वरिष्ठ न्यायाधीश आहे C राज्यपाल फक्त स्वल्पDelegated सल्ला देतो, निर्णय घेत नाही D आनीबाणीचा व्हिस्टर केंद्र सरकार देणं शकतो कोणताही निर्णय महाराष्ट्रात

Why: आनीबाणी व्हिस्टरहून लोकशह्य मंजरित होत, केंद्र सरकारला अशी निर्णय नाहीत.

Question 230

Question bank

आनीबाणी काळात राज्य सरकारची कार्यप्रणाली कशी राहते?

A त्याचा पूर्णतः स्थगित होते B राज्य सरकार अधिकार अधिकाऱ्याने काम करते C केवल राज्यपाल कार्यकारी असतो D सर्व निर्णय केंद्र सरकारच्या मानोर्थासाटी बसविले जातात

Why: आनीबाणी काळात राज्य सरकारची सर्व कार्यप्रणाली स्थगित केली जातात आणि अधिकाऱ्यांकडून केंद्र सरकारकडे जातात.

Question 231

Question bank

आनीबाणी घोषणा कुठल्या परिस्थिती करण्यात येते?

A राज्याच्या सुरक्षेसाठी धोका उत्पन्न झाल्यास B राज्य सरकारची अथिकल समस्यांसाठी C राजकीय प्रदर्शनांमध्ये मतभेद असल्यास D लोकशाहीयंत्रणिल बडळासाटी

Why: आनीबाणी राज्यीय सुरक्षेसाठी चिंता सरकारी सूचना गर्नतायाक परिस्थितीता जाहिर केली जाते.

Question 232

Question bank

आनीबाणी काळात following पैकी कोणत्या गोष्टींवर निर्णय वाधतो?

A मिडिया आनी व्यक्क्ति स्वतंत्र निर्णय B राज्यपालांचे अथिकल निर्णय C स्थानीक न्यालयांच्या कार्यवाही D राज्याच्या तहसिलदार कार्यप्रणाली

Why: आनीबाणी काळात मिडिया स्वतंत्र निर्णयावर कंट्रोल बांधील लावली जात नाही शकते.

Question 233

Question bank

राज्यक्षेत्रामध्ये अणुबांदी लाथू करणाऱ्या निर्णय कोणघेतो?

A राष्ट्रपती केंद्र सरकारच्या सदस्यांनासल्ल्यानुसार B पंतप्रधान स्वतःच्या प्रयत्नानुसार C राज्यपाल राज्य सरकारच्या सदस्यांना सल्ल्यानुसार D लोकसभा

Why: राष्ट्रपती अणुबांदी जाहिर करताना परंतु केवळ केंद्र सरकारच्या सदस्यांना सल्ल्यानुसार.

Question 234

Question bank

अणुबांदीची गोष्ठणा केल्यावर लोकसभा जिल्हा लोकांना किती वेळात संवती द्यावी लागते?

A एक महीना B तीन महिने C सहा महिने D नवीन लोकसभा निवडणूकप्रत्यंक

Why: अणुबांदीच्या तुरतू परिणाम सहा महिन्यांसाठी वैध असून अणि लोकसभेची मंजुरी आवश्यकता असते.

Question 235

Question bank

केंद्र सरकार अणुबांदी कालात राज्याच्या कोणत्या बाबतीत निर्णय घेतो?

A सरव प्राथमिक अणि कार्यदेशनिर्वातीत बाबतीत B फक्त आर्थिक निर्णयांवर C फक्त संस्फूषण संशयांच्या विषयांवर D फक्त कार्यदेशनिर्वातीनेंत कार्याचा निर्णयावर

Why: अणुबांदीच्या कालात केंद्र सरकारला राज्यातील सरव प्राथमिक, कार्यदेशनिर्वातीत अणि धोरणात्मक अधिकाऱ्यांचा प्राद्रर्भ राहतात.

Question 236

Question bank

निम्नलिखित पैकी कोणता अणुबांदीचा हक्कात समाविष्ट नाही?

A मूलभूत अधिकाऱ्यांचा निर्वंध B कार्यदेशनांचे उल्लंघन करणे C राज्य शासनावरा नियुक्त D लोकसभेची नियमीत बैठक

Why: अणुबांदीच्या कालात लोकसभेच्या काम चाळू राहतात अणि त्याला यावर आदर येत नाही.

Question 237

Question bank

अणुबांदीची गोष्ठणा केल्यावर राज्यातील कार्यदेशनांचे काही व्यावस्थापित होतात?

A केंद्र सरकारच्या कार्यदेशनांच्या राज्य कार्यदेशनावर प्रभाव टाकतात B राज्य सरकारने कार्यम आले कार्यदेशन वापरावे C राज्यपाल सर्व कार्यदेशन राजद करु शकतो D फक्त जुने कार्यदेशन लागू राहतात

Why: अणुबांदीच्या वेळी केंद्र सरकारच्या कार्यदेशनांना राज्य कार्यदेशनावर स्थानीक प्राद्रर्भ प्रभाव टाकतात.

Question 238

Question bank

आणिबाणी लागू करण्याचा कोणता मुख्य उद्देश्य काय आहे?

A रास्त्रीय सुरक्षेचा आणि सुरक्षाissimo राखणे B राजिकीय pellentesque नियंत्रीत करण्यासाठी C आर्थिक धोरणे साधणे D स्थानीक प्रशासन सुधारणा

Why: आणिबाणी राश्‍ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून आणि लोकांच्या सुरक्षेच्या दृष्टिने लागू केली जाते.

Question 239

Question bank

निम्नलिखितपैकी आणिबाणीचा कालावधी कोणता राष्ट्रकीय घटक असामान्य होतो?

A राजा सुरक्षाकरिता B केन्द्रीय सुरक्षा C संसदेची स्थापना D न्यायपालिका

Why: आणिबाणीचा कालावधी राजा सुरक्षाच्या आधीकरणावर प्रतिबंध असेल तर आणि त्या काळात सुरक्षेची भूमिका रहाते नाही.

Question 1

PYQ 5.0 marks

भारतीय राज्यघटनेची सर्वात प्रमुख वैशिष्ट्ये कोणती आहेत? ती स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

भारतीय राज्यघटना ही जगातील सर्वात लांबलचक लिखित घटना आहे जी विविध देशांच्या घटनांमधून वैशिष्ट्ये घेऊन तयार करण्यात आली आहे.

1. लिखित आणि कठोर व लवचिक स्वरूप: भारतीय घटना ही पूर्णपणे लिखित आहे आणि कठोर व लवचिक दोन्ही स्वरूपाची आहे. मूलभूत हक्क आणि अधिकार विभागणी यासारख्या भागांसाठी विशेष बहुमत आवश्यक आहे, तर इतर दुरुस्त्या साध्या बहुमताने करता येतात. उदाहरणार्थ, कलम 368 नुसार दुरुस्ती प्रक्रिया.

2. संघात्मक स्वरूप: भारत हा केंद्रीकृत संघराज्य व्यवस्था आहे. सामान्यत: संघीय, परंतु आणीबाणी काळात एकात्मक होते. राष्ट्रपतींना कलम 356 अंतर्गत राज्य सरकारावर नियंत्रण घेता येते.

3. मौलिक अधिकार आणि कर्तव्ये: भाग III मध्ये 6 मौलिक हक्क (समानता, स्वातंत्र्य, शोषणाविरोधी, धार्मिक स्वातंत्र्य, सांस्कृतिक व शैक्षणिक, घटनात्मक उपाय) आणि भाग IV-A मध्ये मौलिक कर्तव्ये (42 कलम).[1][2]

4. निरपरिपूर्ण न्यायव्यवस्था: स्वतंत्र न्यायपालिका, न्यायिक आढावा (Judicial Review) आणि मूलभूत रचना सिद्धांत (Kesavananda Bharati Case).[1]

5. पंचायती राज आणि नगरपालिका: 73 वे व 74 वे दुरुस्तींमुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा.[1]

6. धोरणनिर्देशक तत्त्वे: भाग IV मध्ये सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय साध्य करण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे, जरी ते न्यायालयीनदृष्ट्या अंमलात येतील नाहीत.[2]

सारांशार्थ, ही वैशिष्ट्ये भारतीय घटनेला लोकशाही, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि एकात्मतेचे स्वरूप प्रदान करतात आणि देशाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. (शब्द: 285)

More: हे उत्तर सर्व प्रमुख वैशिष्ट्यांचा विस्तृत आढावा देते जे विविध स्रोतांमध्ये [1][2] नमूद आहेत. प्रत्येक मुद्द्यास उदाहरण आणि कलम संदर्भ दिला आहे ज्यामुळे पूर्ण गुण मिळतील.

How did you do?

Question 2

PYQ · 2022 2.0 marks

भारतीय राज्यघटनेचे वर्तमानातील भाग, कलमे आणि अनुसूचनांची संख्या किती आहे? त्यातील बदल स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

सध्या भारतीय राज्यघटनेत **२५ भाग, ४६१ कलमे आणि १२ अनुसूचनां**चा समावेश आहे.[1]

मूळत: घटनेत **२२ भाग, ३९५ कलमे आणि ८ अनुसूचनां** होत्या.[2] विविध दुरुस्त्यांमुळे (१ ते १०६ दुरुस्त्या) कलमांची संख्या वाढली. उदाहरणार्थ, ७३ वी व ७४ वी दुरुस्तींमुळे पंचायती व नगरपालिकांसाठी नवीन कलमे व अनुसूचना (९ व १०) जोडल्या गेल्या. १०५ वी दुरुस्तीने अनुसूचना १२ वाढवली.[1][2]

हे बदल घटनेच्या लवचिक स्वरूपाचे द्योतक आहेत जे वेळोवेळी होणाऱ्या सामाजिक बदलांना अनुरूप ठेवतात.

More: उत्तरात नेमकी संख्या, मूळ आकडेवारी आणि दुरुस्त्यांचे उदाहरण दिले असल्याने २-३ गुणांसाठी पुरेसे (शब्द: ७५).

How did you do?

Question 3

PYQ 1.0 marks

आणीबाणीच्या काळात भारतीय राज्यघटनेचे वैशिष्ट्य स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

भारतीय राज्यघटना **संघीय असूनही आणीबाणी काळात एकात्मक होते** हे तिचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.[2]

राष्ट्रपतींना कलम 352 (राष्ट्रीय), 356 (राज्य), 360 (आर्थिक) अंतर्गत आणीबाणी जाहीर करण्याचा अधिकार. यावेळी राज्यांची सर्व अधिकार केंद्राकडे जातात, संसद राज्यसभेच्या सहाय्याने राज्य विधानसभेची कामे करू शकते आणि मूलभूत हक्क निलंबित होऊ शकतात.[2]

उदाहरण: १९७५ च्या आणीबाणीमध्ये हे घडले. हे वैशिष्ट्य संकटकाळात राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी उपयुक्त ठरते.

More: उत्तरात प्रक्रिया, कलमे, उदाहरण दिले असल्याने १-२ गुणांसाठी योग्य (शब्द: ६५).[2]

How did you do?

Question 4

PYQ · 2021 2.0 marks

संपत्ति का अधिकार अब मूलभूत अधिकार है या नहीं? कारण सहित बताइए।

Try answering in your head first.

Model answer

नहीं, संपत्ति का अधिकार अब मूलभूत अधिकार नहीं है।

44वें संविधान संशोधन अधिनियम, 1978 द्वारा अनुच्छेद 31 (संपत्ति का अधिकार) को मूलभूत अधिकारों की सूची से हटा दिया गया। इसे भाग XII के अनुच्छेद 300A के अंतर्गत एक कानूनी/संवैधानिक अधिकार बना दिया गया।

इस परिवर्तन का उद्देश्य था कि सरकार भूमि सुधार और सार्वजनिक हित में संपत्ति अधिग्रहण कर सके बिना मौलिक अधिकार के प्रतिबंध के। उदाहरण: भूमि अधिग्रहण में अब यह बाधा नहीं बनता।

निष्कर्षतः, यह अब केवल संवैधानिक अधिकार है, न कि मौलिक[4][5]. (72 शब्द)

More: यह प्रश्न मूलभूत अधिकारों के संशोधनों पर केंद्रित है। 44वां संशोधन प्रमुख है। उत्तर में परिभाषा, संशोधन विवरण, कारण और उदाहरण शामिल हैं।

How did you do?

Question 5

PYQ 4.0 marks

मूलभूत अधिकारों का उद्देश्य क्या है? विस्तार से समझाइए।

Try answering in your head first.

Model answer

**मूलभूत अधिकारों का उद्देश्य राजनीतिक लोकतंत्र की स्थापना करना है।**

भारतीय संविधान के भाग III में निहित मूलभूत अधिकार नागरिकों को राज्य के मनमाने शासन से सुरक्षा प्रदान करते हैं।

1. **विचार अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता (अनु. 19):** नागरिक अपने विचार व्यक्त कर सकते हैं, जिससे लोकतंत्र मजबूत होता है। उदाहरण: प्रेस की स्वतंत्रता।

2. **संघ बनाने की स्वतंत्रता:** ट्रेड यूनियन, राजनीतिक दल आदि गठन से शासन में भागीदारी सुनिश्चित होती है।

3. **वोट और शासन में भागीदारी:** प्रत्येक नागरिक को वोट का अधिकार है, जो सरकार की जवाबदेही सुनिश्चित करता है।

4. **राज्य के विरुद्ध सुरक्षा:** ये अधिकार न्यायालय द्वारा प्रवर्तनीय हैं, जो मौलिक हैं।

उदाहरण: अनुच्छेद 21 के तहत जीवन का अधिकार, जिसमें गरिमापूर्ण जीवन शामिल है (मेनका गांधी केस)।

**निष्कर्ष:** मूलभूत अधिकार व्यक्ति की स्वतंत्रता, समता और न्याय सुनिश्चित कर लोकतंत्र की नींव रखते हैं[4]. (142 शब्द)

More: प्रश्न वर्णनात्मक है, इसलिए पूर्ण उत्तर में परिचय, मुख्य बिंदु (अनुच्छेद आधारित), उदाहरण और निष्कर्ष शामिल। 3-4 मार्क्स के लिए उपयुक्त।

How did you do?

Question 6

PYQ 10.0 marks

Explain the nature and significance of Directive Principles of State Policy in the Indian Constitution.

Try answering in your head first.

Model answer

The Directive Principles of State Policy (DPSP) are guidelines and instructions provided in Part IV of the Indian Constitution (Articles 36-51) that direct the state to enact policies aimed at achieving social and economic justice.

**Nature of DPSP:**
1. **Non-justiciable:** Unlike Fundamental Rights, DPSP are not directly enforceable in courts of law. Citizens cannot file petitions challenging state action for violation of DPSP, though recent judicial interpretations have blurred this distinction.

2. **Binding on State:** Despite being non-justiciable, DPSP are binding on the state. Every state in India is required to apply these principles when making laws and framing policies.

3. **Progressive and Welfare-Oriented:** DPSP reflect the socio-economic aspirations of the Constitution-makers and provide a blueprint for achieving a welfare state.

**Significance and Importance:**
1. **Social Justice Framework:** DPSP serve as the foundation for social and economic justice by directing the state to ensure equitable distribution of wealth, elimination of poverty, and provision of basic amenities to all citizens.

2. **Policy Direction:** They guide the legislature and executive in framing policies related to education, healthcare, employment, environment protection, and labor welfare.

3. **Socio-Economic Rights:** While Fundamental Rights protect civil and political liberties, DPSP address socio-economic rights, recognizing that true freedom requires economic security and social dignity.

4. **Constitutional Evolution:** Through judicial interpretation, courts have increasingly recognized the importance of DPSP in interpreting Fundamental Rights and framing constitutional values.

5. **Welfare State Concept:** DPSP establish India as a welfare state where the government is responsible for the well-being of citizens, not merely maintaining law and order.

**Key Examples of DPSP:** Articles 38-39 promote welfare and equitable distribution of wealth; Article 41 addresses right to work and public assistance; Article 44 directs uniform civil code; Article 45 mandates free and compulsory education; Article 48 focuses on agricultural improvements; Article 48A emphasizes environmental protection.

In conclusion, while DPSP are not judicially enforceable, they represent the constitutional commitment to social justice and welfare, serving as essential guidelines for state action and reflecting the Constitution's vision of a just, equitable, and inclusive society.

More: This is a comprehensive answer covering definition, nature, significance, examples, and judicial interpretation of DPSP.

How did you do?

Question 7

PYQ 10.0 marks

Distinguish between Fundamental Rights and Directive Principles of State Policy.

Try answering in your head first.

Model answer

Fundamental Rights and Directive Principles of State Policy are two distinct but complementary components of the Indian Constitution that together embody the constitutional vision of securing justice, liberty, equality, and fraternity.

**Fundamental Rights (Part III, Articles 12-35):**
1. **Justiciability:** Fundamental Rights are directly enforceable in courts. Citizens can move the Supreme Court or High Court for enforcement of their Fundamental Rights through writs like habeas corpus, mandamus, prohibition, certiorari, and quo warranto.

2. **Nature:** They are primarily negative in character, restricting state action and protecting individual liberty from state interference.

3. **Applicability:** Applicable against the state as well as private individuals (horizontal applicability in certain contexts).

4. **Scope:** Focus on civil and political rights such as equality before law, freedom of expression, freedom of religion, and protection from exploitation.

5. **Limitations:** Can be suspended or restricted through constitutional amendments or by the state under specific circumstances mentioned in the Constitution.

**Directive Principles of State Policy (Part IV, Articles 36-51):**
1. **Non-justiciability:** DPSP are not directly enforceable in courts. No citizen can claim violation of DPSP in a court of law, though courts may use them as interpretive aids.

2. **Nature:** Primarily positive in character, directing the state to take affirmative action for social and economic welfare.

3. **Applicability:** Applicable only to the state and its agencies, not to private individuals.

4. **Scope:** Address socio-economic rights such as equitable distribution of wealth, right to work, education, healthcare, environmental protection, and labor welfare.

5. **Limitations:** Cannot be enforced through courts, though recent judicial interpretations have begun recognizing them as informing the meaning of Fundamental Rights.

**Comparative Analysis:**
| Aspect | Fundamental Rights | DPSP |
|--------|-------------------|------|
| Enforceability | Directly enforceable | Non-enforceable |
| Character | Negative/Restrictive | Positive/Directive |
| Scope | Civil & Political | Socio-Economic |
| Nature | Rights of individuals | Duties of state |
| Suspension | Can be suspended | Cannot be suspended |

**Complementary Nature:**
Fundamental Rights establish the framework for individual liberty and protection, while DPSP provide the roadmap for achieving social justice and equality of outcome. Together, they represent the Constitution's holistic vision of democracy and development. Recent judicial interpretation has increasingly recognized that Fundamental Rights and DPSP should be read together, with courts using DPSP to expand the scope and meaning of Fundamental Rights.

In conclusion, while Fundamental Rights guarantee negative freedoms from state intrusion, DPSP encourage positive state action for social welfare. Both are essential components of the constitutional scheme and contribute to establishing a democratic welfare state in India.

More: Comprehensive comparison of Fundamental Rights and DPSP with detailed distinctions, examples, and discussion of their complementary nature.

How did you do?

Question 8

PYQ 3.0 marks

केंद्र-राज्य संबंधों का अध्ययन किन तीन प्रमुख शीर्षकों के तहत किया जा सकता है?

Try answering in your head first.

Model answer

केंद्र-राज्य संबंधों का अध्ययन निम्नलिखित तीन प्रमुख शीर्षकों के तहत किया जा सकता है:

1. विधायी संबंध: ये संविधान के अनुच्छेद 245-255 के तहत केंद्र और राज्यों के बीच विधायी शक्तियों के वितरण से संबंधित हैं। इसमें विधायी विषयों का वितरण, केंद्रीय और राज्य विधान की क्षेत्रीय सीमा और राज्य विधायिका पर केंद्र का नियंत्रण शामिल है।

2. प्रशासनिक संबंध: ये अनुच्छेद 256-263 के तहत प्रशासनिक मामलों में केंद्र और राज्यों के बीच संबंधों को नियंत्रित करते हैं। इसमें कानून के कार्यान्वयन में समन्वय, राज्य की कार्यकारी शाखा पर केंद्र के निर्देश और प्रशासनिक दायित्वों का विभाजन शामिल है।

3. वित्तीय संबंध: ये केंद्र और राज्यों के बीच वित्तीय संसाधनों के वितरण से संबंधित हैं। इसमें राजस्व साझाकरण, अनुदान, ऋण और वित्तीय आयोगों की सिफारिशें शामिल हैं।

More: केंद्र-राज्य संबंधों को समझने के लिए इन तीनों पहलुओं का अध्ययन आवश्यक है क्योंकि ये संघीय ढांचे में केंद्र और राज्यों के बीच सत्ता और संसाधनों के संतुलित वितरण को सुनिश्चित करते हैं।

How did you do?

Question 9

PYQ 4.0 marks

केंद्र द्वारा राज्यों को निर्देश दिए जाने की परिस्थितियों को समझाइए।

Try answering in your head first.

Model answer

केंद्र द्वारा राज्यों को निर्देश दिए जाने की प्रमुख परिस्थितियां निम्नलिखित हैं:

1. राष्ट्रीय और सैन्य महत्व की संचार प्रणालियां: सरकार द्वारा राष्ट्रीय या सैन्य महत्त्व की समझी जाने वाली संचार प्रणालियों का निर्माण और रखरखाव।

2. रेलमार्गों की सुरक्षा: राज्य के रेलमार्गों की सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिये उठाए जाने वाले कदम।

3. भाषाई अल्पसंख्यक शिक्षा: भाषाई अल्पसंख्यक समूहों के छात्रों को उनकी घरेलू भाषा में प्राथमिक विद्यालय की शिक्षा प्राप्त करने के लिये पर्याप्त संसाधनों का प्रावधान।

4. संसद द्वारा पारित कानूनों का कार्यान्वयन: राज्य की कार्यकारी शाखा को इस तरीके से कार्य करना आवश्यक है जो संसद द्वारा पारित कानूनों के कार्यान्वयन की गारंटी देता है।

ये निर्देश संघीय ढांचे को मजबूत करते हैं और राष्ट्रीय हितों की सुरक्षा सुनिश्चित करते हैं।

More: ये परिस्थितियां संविधान के प्रशासनिक संबंधों के प्रावधानों से उद्भूत होती हैं और केंद्र को राष्ट्रीय महत्व के मामलों में हस्तक्षेप करने की शक्ति देती हैं।

How did you do?

Question 10

PYQ 3.0 marks

प्रशासनिक सुधार आयोग द्वारा केंद्र-राज्य संबंधों को बेहतर बनाने के लिए क्या सिफारिशें की गईं?

Try answering in your head first.

Model answer

प्रशासनिक सुधार आयोग द्वारा केंद्र-राज्य संबंधों को बेहतर बनाने के लिए निम्नलिखित सिफारिशें की गईं:

1. राज्यपाल की नियुक्ति में सुधार: सार्वजनिक जीवन में लंबे अनुभव वाले और गैर-पक्षपाती रवैये वाले व्यक्तियों की ही राज्यपाल के रूप में नियुक्ति की जानी चाहिये। यह सिफारिश संवैधानिक संस्थानों की निष्पक्षता और स्वायत्तता को मजबूत करने के लिए दी गई थी।

2. राज्यों को अधिक वित्तीय संसाधन: केंद्र पर निर्भरता को कम करने के लिये राज्यों को अधिक वित्तीय संसाधनों का आवंटन किया जाना चाहिये। इससे राज्य अपनी विकास योजनाओं को स्वतंत्र रूप से संचालित कर सकते हैं।

ये सिफारिशें संघीय संरचना को मजबूत करने और केंद्र-राज्य के बीच संतुलित संबंध स्थापित करने के उद्देश्य से दी गई थीं। इन सुधारों से राज्यों की स्वायत्तता और प्रशासनिक दक्षता में वृद्धि हो सकती है।

More: ये सिफारिशें संघीय तंत्र को अधिक प्रभावी और न्यायसंगत बनाने के लिए दी गई हैं।

How did you do?

Question 11

PYQ 3.0 marks

पुंछी आयोग द्वारा केंद्र-राज्य संबंधों के बारे में क्या सुझाव दिए गए?

Try answering in your head first.

Model answer

पुंछी आयोग द्वारा केंद्र-राज्य संबंधों के बारे में निम्नलिखित महत्वपूर्ण सुझाव दिए गए:

1. संसदीय वर्चस्व में विवेकपूर्ण दृष्टिकोण: राज्यों को सौंपे गए मामलों पर केंद्र को संसदीय वर्चस्व स्थापित करने में विवेकपूर्ण होना चाहिये। इस सिफारिश का उद्देश्य राज्यों की स्वायत्तता को सुरक्षित रखना और अनावश्यक केंद्रीय हस्तक्षेप से बचना था।

2. राष्ट्रपति शासन संबंधी निर्णय: राष्ट्रपति शासन से संबंधित मामलों का निर्णय करते समय बोम्मई वाद के दिशा-निर्देशों को ध्यान में रखा जाना चाहिये। यह सिफारिश राष्ट्रपति शासन के लगाव को केवल वास्तविक आवश्यकता में ही सीमित रखने के लिए दी गई थी।

ये सुझाव संघवाद को मजबूत करने और राज्यों के संवैधानिक अधिकारों की रक्षा के लिए दिए गए थे।

More: पुंछी आयोग की सिफारिशें संविधानिक मूल्यों और संघीय ढांचे की रक्षा पर केंद्रित हैं।

How did you do?

Question 12

PYQ 3.0 marks

संविधान के अनुच्छेद 282 के तहत विवेकाधीन अनुदान की व्याख्या करें।

Try answering in your head first.

Model answer

संविधान के अनुच्छेद 282 के तहत विवेकाधीन अनुदान निम्नलिखित प्रकार का होता है:

1. परिभाषा: अनुच्छेद 282 केंद्र और राज्य दोनों को किसी भी सार्वजनिक उद्देश्य के लिये कोई भी अनुदान देने का अधिकार देता है, भले ही यह उनकी विधायी क्षमता के अंतर्गत न हो। इसका अर्थ है कि केंद्र या राज्य अपनी क्षेत्राधिकार से बाहर के विषयों पर भी अनुदान दे सकते हैं।

2. विवेकाधीन प्रकृति: केंद्र इन अनुदानों को देने के लिये बाध्य नहीं है। अनुदान देना पूरी तरह से केंद्र या राज्य के विवेक पर निर्भर करता है। इसका अर्थ यह है कि केंद्र या राज्य किसी भी समय अनुदान दे सकते हैं या नहीं दे सकते हैं।

3. महत्व: यह प्रावधान केंद्र को राष्ट्रीय महत्व की परियोजनाओं और सामाजिक कल्याण कार्यक्रमों में राज्यों को सहायता प्रदान करने की लचीली शक्ति देता है। इससे राष्ट्रीय विकास लक्ष्यों को प्राप्त करने में मदद मिलती है।

More: अनुच्छेद 282 संघीय ढांचे में केंद्र को सहायक भूमिका निभाने की शक्ति प्रदान करता है।

How did you do?

Question 13

PYQ 4.0 marks

केंद्र-राज्य संबंधों के विकास को कितने चरणों में वर्गीकृत किया गया है और वे कौन से हैं?

Try answering in your head first.

Model answer

केंद्र-राज्य संबंधों के विकास को 4 अलग-अलग चरणों में वर्गीकृत किया गया है:

1. प्रथम चरण (1950-1967): यह चरण 1950 में शुरू हुआ और 17 वर्षों तक चला। इस अवधि में संविधान लागू होने के बाद केंद्र-राज्य संबंध प्रारंभिक दौर में थे और संघीय ढांचा स्थापित हो रहा था।

2. द्वितीय चरण: इस चरण में केंद्र-राज्य संबंधों में विभिन्न परिवर्तन और विकास हुए। राजनीतिक गतिविधियों और शक्ति के संतुलन में बदलाव देखे गए।

3. तृतीय चरण: इस चरण में संघीय ढांचे में महत्वपूर्ण संवैधानिक और राजनीतिक परिवर्तन हुए।

4. चतुर्थ चरण (1989 से शुरू): यह चरण 1989 से शुरू हुआ और आधुनिक राजनीतिक व्यवस्था में केंद्र-राज्य संबंधों की नई गतिशीलता को दर्शाता है। इस अवधि में गठबंधन सरकारें बनीं और केंद्र-राज्य संबंधों में नई जटिलताएं आईं।

More: ये चरण संविधान के कार्यान्वयन से लेकर वर्तमान समय तक केंद्र-राज्य संबंधों के विकास को दर्शाते हैं।

How did you do?

Question 14

PYQ 4.0 marks

प्रशासनिक उत्तरदायित्व के विभाजन के मुख्य उद्देश्य क्या हैं?

Try answering in your head first.

Model answer

प्रशासनिक उत्तरदायित्व के विभाजन के प्रमुख उद्देश्य निम्नलिखित हैं:

1. कानून का बेहतर कार्यान्वयन: प्रशासनिक दायित्वों को स्पष्ट रूप से विभाजित करने से कानून का कार्यान्वयन अधिक प्रभावी होता है। केंद्र और राज्य अपनी-अपनी जिम्मेदारियों के क्षेत्र में बेहतर ध्यान दे सकते हैं और कानूनों को सही तरीके से लागू कर सकते हैं।

2. केंद्र और राज्य के बीच समन्वय स्थापित करना: स्पष्ट विभाजन से केंद्र और राज्य के बीच सुसंगत कार्यप्रणाली विकसित होती है। यह राज्यों की स्वायत्तता बनाए रखते हुए राष्ट्रीय नीतियों का कार्यान्वयन सुनिश्चित करता है।

3. दोहरी कार्यप्रणाली से बचाव: जब प्रशासनिक दायित्व स्पष्ट होते हैं तो केंद्र और राज्य के बीच अनावश्यक संघर्ष कम होता है और एक ही कार्य को दोनों द्वारा न करने से संसाधनों की बर्बादी रुकती है।

4. जवाबदेही और पारदर्शिता: स्पष्ट उत्तरदायित्व विभाजन से प्रशासनिक जवाबदेही सुनिश्चित होती है और नागरिकों को पता रहता है कि किसी समस्या के लिए किससे संपर्क करना चाहिए।

More: ये उद्देश्य संघीय व्यवस्था को सुदृढ़ और कार्यकुशल बनाने के लिए महत्वपूर्ण हैं।

How did you do?

Question 15

PYQ 5.0 marks

1975 च्या आणीबाणीचे प्रमुख परिणाम स्पष्ट करा।

Try answering in your head first.

Model answer

1975 च्या राष्ट्रीय आणीबाणीचे अनेक गंभीर परिणाम झाले, ज्यांचा भारतीय लोकशाहीवर खोल प्रभाव पडला।

1. नागरिक स्वातंत्र्यावरील प्रतिबंध: आणीबाणीच्या काळात सर्व मूलभूत अधिकार निलंबित करण्यात आले। विरोधकांना अटक करण्यात आली, पत्रकारांवर सेन्सरशिप लादला गेला आणि जनतेचे मত व्यक्त करण्याचा अधिकार नष्ट करण्यात आला।

2. राजकीय दलांचे दाबन: विरोधी राजकीय दलांना गैरकानूनी घोषित केले गेले आणि त्यांच्या नेत्यांना कारण दाखवा नोटिस दिले गेले। हजारो राजकीय कार्यकर्ते कारागृहात बंद करण्यात आले।

3. संविधानातील बदल: 42 व्या घटना दुरुस्तीद्वारे संविधानातील महत्त्वाचे प्रावधान बदलले गेले. 'सर्वसत्ताधारी संसद' ही संकल्पना लागू केली गई आणि राष्ट्रपतीला सर्वाधिक शक्ती दिली गई।

4. न्यायालयावरील प्रभाव: सर्वोच्च न्यायालयाला अधिकार मर्यादित करण्यात आले. न्यायालयीन पुनरावलोकन (Judicial Review) चे अधिकार नष्ट करण्यात आले.

5. पोलिस राज: पोलिस आणि सुरक्षा दलांना अपरिमित शक्ती दिली गई. अमानुष यातना आणि अत्याचार वाढले.

या आणीबाणीचा परिणाम म्हणून 1977 च्या निवडणुकीत लोकांनी सत्तेचे पक्ष बदलले आणि लोकशाहीच्या महत्त्वाचे शिक्षण मिळाले।

More: 1975 च्या आणीबाणीच्या परिणामांचा तपशीलवार विश्लेषण केला गेला आहे.

How did you do?

Question 16

PYQ 4.0 marks

राष्ट्रीय आणीबाणी आणि राज्य आणीबाणीमध्ये मुख्य फरक स्पष्ट करा।

Try answering in your head first.

Model answer

राष्ट्रीय आणीबाणी आणि राज्य आणीबाणी यांमध्ये अनेक महत्त्वाचे फरक आहेत:

1. विषय क्षेत्र: राष्ट्रीय आणीबाणी संपूर्ण भारत देशावर परिणाम करते, तर राज्य आणीबाणी केवळ विशिष्ट राज्यावर परिणाम करते. राष्ट्रीय आणीबाणीच्या वेळी देशातील सर्व राज्य आणि संघराज्यांना परिणाम होतो.

2. घोषणा करणारी शक्ती: राष्ट्रीय आणीबाणी राष्ट्रपति घोषित करतात, तर राज्य आणीबाणी राज्यपाल घोषित करतात. राष्ट्रपति कलम 352 अंतर्गत आणि राज्यपाल कलम 356 अंतर्गत आणीबाणी जाहीर करतात.

3. कारण: राष्ट्रीय आणीबाणी युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र विद्रोहामुळे घोषित होते, तर राज्य आणीबाणी राज्यातील घटना किंवा राज्य सरकारच्या अक्षमतेमुळे घोषित होते.

4. विधायिका पर विधायिका: राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित झाल्यानंतर, संसदीय निवडणुका स्थगित केली जाऊ शकतात. राज्य आणीबाणीच्या वेळी राज्य विधानमंडळ निलंबित केले जातात.

5. कालावधी: राष्ट्रीय आणीबाणीचा कमाल कालावधी सीमित नाही आणि संसदीय अनुमतीने अनिश्चित काळासाठी वाढवता येतो. राज्य आणीबाणी साधारणपणे 6 महिन्यांसाठी घोषित केली जाते.

6. संविधानातील कलमे: राष्ट्रीय आणीबाणी कलम 352 अंतर्गत, राज्य आणीबाणी कलम 356 अंतर्गत आणि अर्थशास्त्रीय आणीबाणी कलम 360 अंतर्गत घोषित होती.

More: राष्ट्रीय आणि राज्य आणीबाणीमधील फरकांचा तुलनात्मक विश्लेषण केला गेला.

How did you do?

Question 17

PYQ 4.0 marks

44 व्या घटना दुरुस्तीने आणीबाणीच्या अधिकारांमध्ये कोणते बदल केले?

Try answering in your head first.

Model answer

44 व्या घटना दुरुस्तीद्वारे 1978 मध्ये आणीबाणीच्या अधिकारांमध्ये महत्त्वाचे बदल करण्यात आले:

1. 'सशस्त्र बंड' ची व्याख्या: '44व्या दुरुस्तीद्वारे राष्ट्रीय आणीबाणीच्या कारणांमध्ये 'सशस्त्र बंड' ही संज्ञा जोडली गई. यापूर्वी आणीबाणी 'अंतर्गत अस्वस्थता'च्या आधारावर लादली जात होती.

2. कलमे 352A, 356A, 360A: या नव्या कलमे जोडल्या गईल्या जी आणीबाणीचे अधिकार अधिक कठोरपणे मर्यादित करतात.

3. संसदीय नियंत्रण: आणीबाणी लादल्यानंतर संसदेचा साधा बहुमत पुरेसा नाही तर 44 व्या दुरुस्तीने संसदेचे अनुमोदन अनिवार्य केले.

4. अनुच्छेद 20 आणि 21 संरक्षण: आणीबाणीच्या काळातही अनुच्छेद 20 (दंडाच्या संदर्भात संरक्षण) आणि अनुच्छेद 21 (जीवन आणि स्वातंत्र्याचा अधिकार) निलंबित केले जाऊ शकत नाहीत.

5. आणीबाणीचा कालावधी: आणीबाणीचा प्रारंभिक कालावधी 6 महिने ठेवण्यात आला आणि संसदेच्या अनुमोदनाशिवाय 6 महिन्यांपेक्षा जास्त वाढ नाही.

6. लोकसभाच्या विघटनावर प्रतिबंध: आणीबाणीच्या काळात लोकसभा विघटित केली जाऊ शकत नाही.

7. सुप्रीम कोर्टाचे अधिकार: सुप्रीम कोर्टाला आणीबाणीच्या वैधतेचे परीक्षण करण्याचा अधिकार राहिला. या दुरुस्तीने लोकशाहीवरील अतिक्रमण रोखण्याचे प्रयत्न केले.

More: 44 व्या घटना दुरुस्तीद्वारे केलेल्या बदलांचा विस्तृत विवरण दिले गेले.

How did you do?

Question 18

PYQ 2.0 marks

भारतातील आर्थिक आणीबाणी कधी घोषित करण्यात आली आणि केव्हा समाप्त झाली?

Try answering in your head first.

Model answer

भारतातील आर्थिक आणीबाणी 1991 मध्ये घोषित करण्यात आली होती. ही आणीबाणी फक्त एकदाच घोषित करण्यात आली. भारताची आर्थिक स्थिरता आणि साख संकटात आल्याने तत्कालीन राष्ट्रपति राजेंद्र प्रसाद यांनी अनुच्छेद 360 अंतर्गत आर्थिक आणीबाणी जाहीर केली होती. ही आणीबाणी भारतीय संविधान इतिहासात एक महत्त्वाचा प्रसंग ठरली.

More: 1991 च्या आर्थिक संकटात जेव्हा भारताची विदेशी विनिमय साठा सोपा झाली तेव्हा हा निर्णय घेण्यात आला.

How did you do?

आणीबाणी

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

The Joy of Learning

Login

The Joy of Learning

Sign-up

The Joy of Learning

Forgot Password

आणीबाणी

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

Rank

eBook

Online Test Series + eBook

Book is added to your cart!