भारतीय संसद: लोकसभा व राज्यसभा

भारतीय राज्यघटनेत संसद ही सर्वोच्च कायद्याची संस्था आहे, ज्यामध्ये लोकांच्या प्रतिनिधीत्वाद्वारे देश सरकार चालवला जातो. संसद दोन सदनांत विभागलेली आहे: लोकसभा (लोकांचे घर) आणि राज्यसभा (राज्यांचे घर). या दोन्ही सदनांमध्ये वेगवेगळे सदस्यत्व प्रकार, निवडणूक पद्धती, कार्यपद्धती असतात. या विभागात आपण संसद रचना, निवड प्रक्रियेत व सभागृहातील त्यांच्या कार्यपद्धतीवर सविस्तर चर्चा करू.

संसदेची रचना

लोकसभा: लोकसभा ही संसदाचे खालचे सदन आहे. लोकांनी थेट निवडलेले सदस्य यामध्ये असतात. त्यांचे कार्य कायदेमंडळांतर्गत लोकप्रतिनिधींचे काम आणि सरकारला जबाबदारी देणे यासाठी आहे.

राज्यसभा: राज्यसभा हे वरचे सदन आहे ज्यामध्ये राज्यांच्या प्रतिनिधींचा समावेश असतो. हा निष्पक्ष चर्चा मंच असून विविध राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश राज्यांचे मुद्दे मांडू शकतात.

संसद सचिवालय: संसद सचिवालय हे प्रशासनिक व नियमावलीचे कार्य व्यवस्थापित करणारे संस्था आहे जे संसदाच्या दिनक्रमाचे, नियमांचे पालन सुनिश्चित करते.

लोकसभा सदस्यत्व व निवड प्रक्रिया

लोकसभा सदस्य निवडण्यासाठी भारतात सार्वत्रिक बूथ मतदानाचा (Universal Adult Franchise) वापर होतो, म्हणजे १८ वर्षावरील सर्व नागरिकांना मतदानाचा अधिकार मिळतो. लोकसभा सदस्यांची संख्या ५४५ पर्यंत असू शकते. यातून ५४० सदस्य थेट लोकांद्वारे निवडले जातात; उर्वरित ५ सदस्य राष्ट्रपति विशिष्ट क्षेत्रांतील (जसे की अंघोळी, संगीतकार, लेखक) प्रतिनिधी म्हणून नेमतो.

लोकसभा सदस्यांची कार्यकाल ५ वर्षांचा असतो, तो पूर्वी संपुष्टात येण्यापूर्वी लोकसभा पसरवली जाऊ शकते, म्हणजेच कोणीही अध्यक्षाला सदस्यांची नावे कळाली तरी त्याआधी लोकसभा संपवता येते.

राज्यसभा सदस्यत्व आणि निवड प्रक्रिया

राज्यसभा सदस्य राज्यातील विधानसभांच्या सदस्यांद्वारे निवडले जातात. डिजिटल मतप्रणालीने (Single Transferable Vote) निवड प्रक्रिया पार पडते. राज्यसभेत कमाल सदस्यसंख्या २५९ आहे. राज्यसभा सदनाची कार्यकाल ६ वर्षांची असून दर २ वर्षांनी सुमारे एक तृतीयांश सदस्य निवडून येतो, त्यामुळे राज्यसभा कायमस्वरूपी असते.

राज्यसभेच्या सदस्य निवडीचे प्रकार:

• राज्य विधानसभेने निवडलेले सदस्य
• राष्ट्रपतीने नेमलेले सदस्य (विद्या, कला, विज्ञान व सामाजिक सेवा यातील विशिष्ट क्षेत्रातील व्यक्ती)

संसद सदस्यांची निवडणूक व योग्यता

संसद सदस्य होण्यासाठी काही मूलभूत पात्रता आहेत. लोकसभा आणि राज्यसभेच्या सदस्यांची योग्यता समान आहे पण उमेदवारीसाठी वय व मताधिकार भिन्न आहेत.

लोकसभा व राज्यसभा सदस्यत्वाची अपात्रता

• एखादा व्यक्ती दिव्यांग, न अधिकृत करताना नैतिकदृष्ट्या अपरिपक्व, कोणत्याही गुन्ह्यात दोषी असल्यास सदस्यत्वासाठी अपात्र ठरतो.
• विद्यमान लोकशाही कर्तव्यांची पूर्तता न झाल्यास काही दिवाणी किंवा फौजदारी गुन्ह्यांमध्ये दोषी असल्यासही सदस्यत्व नाकारले जाते.

संसद सदनातील प्रमुख अधिकारी

संसद कार्य चालवण्यासाठी काही प्रमुख अधिकाऱ्यांची नेमणूक होते. त्यात प्रमुख व्यक्ति म्हणजे सभापती (Speaker - लोकसभा), सभापती अर्थात राज्यसभेचा राष्ट्रपतीय द्वारा नियुक्त उपाध्यक्ष, तसेच सचिवालय कर्मचारी असतात. हे अधिकारी संसद कार्यवाही नियमन करतात, नियम सांभाळतात, वादविवाद शिस्तीत करतात.

WORKED EXAMPLES

Tips & Tricks

Common Mistakes to Avoid