लेखाशास्त्र मूलभूत: जर्नल

लेखाशास्त्र (Accounting) म्हणजे आर्थिक व्यवहारांची नोंदणी आणि व्यवस्थापन करण्याची एक वैज्ञानिक पद्धत आहे. कोणत्याही संस्थेच्या आर्थिक माहितीचा शोध घेण्यासाठी जर्नल हाच पहिला मुख्य हिशेब असतो. या विभागात आपण जर्नल (Journal) म्हणजे काय, त्याची रचना कशी असते, व्यवहार नोंदविण्याची पद्धत काय आहे, आणि त्यासंबंधी काही महत्त्वाचे तत्त्व समजून घेऊ.

लेखांकन तत्त्वे (Accounting Principles)

लेखांकन तत्त्वे, म्हणजे लेखाशास्त्रातील नियम किंवा दिशा-निर्देश जे आर्थिक व्यवहार नोंदविण्यासाठी वापरले जातात. या तत्त्वांमुळे आर्थिक माहिती दर्जेदार, विश्‍वासार्ह आणि सुसंगत राहते. महत्त्वाच्या काही तत्त्वे पुढीलप्रमाणे आहेत:

जर्नलची रचना व स्वरूप

जर्नल हा आर्थिक व्यवहारांचे प्रथम दस्तऐवज असतो. प्रत्येक व्यवहार जेव्हा घडतो, तेव्हा त्याची नोंद जर्नलमध्ये क्रमानुसार केली जाते. जर्नल रचनेत खालील घटक महत्वाचे असतात:

• तारीख (Date): व्यवहार झाल्याचा दिवस नोंदविला जातो.
• खाते नाव (Account Titles): संबंधित खात्यांच्या नावांची नोंद (डिबिट खाते व क्रेडिट खाते) केली जाते.
• डिबिट व क्रेडिट रक्कम (Debit and Credit Amounts): व्यवहारातील आर्थिक मूल्य, डिबिट बाजूला व क्रेडिट बाजूला व्यवस्थित दाखवले जाते.
• वर्णन (Narration): व्यवहाराचा थोडक्यात अर्थ किंवा स्पष्टीकरण.

जर्नल मध्ये व्यवहारांची नोंद

प्रत्येक आर्थिक व्यवहाराच्या नोंदीसाठी डिबिट आणि क्रेडिट यांची नोंद करणे अनिवार्य असते. डिबिट म्हणजे देण्याचा भाग व क्रेडिट म्हणजे घेण्याचा भाग। उदाहरणार्थ, जर कोणत्याही संस्थेने रोख रक्कम घेतली, तर रोख खाते डिबिट होईल आणि विक्री खाते क्रेडिट होईल.

नोंदी करताना खालील नियम पाळणे आवश्यक:

• डिबिट असल्यास खात्याचा नाव आणि रक्कम डावे बाजूने लिहावे.
• क्रेडिट असल्यास खाते नाव आणि रक्कम उजवे बाजूने लिहावे, किंचितच वाकलेले असावे.
• व्यवहाराचा सारांश किंवा स्पष्टीकरण लिहावे.

खतावणी आणि त्याचा संबंध

जर्नलमधील व्यवहारांचा सारांश खतावणी (Ledger) मध्ये केला जातो. खतावणी म्हणजे खात्यांचे संकलन असून त्यामध्ये प्रत्येक खात्याची सर्व व्यवहारांची सविस्तर नोंद असते. खतावणीमुळे आपण खात्यांचा शिल्लक, वाढघट समजून घेऊ शकतो व तो ताळेबंद व नफा-तोटा तयार करण्यासाठी उपयोगी पडतो.

WORKED EXAMPLES