Login
OR
Don't worry. We'll fix this for you!
मराठी व्याकरणातील समास म्हणजे दोन किंवा त्याहून अधिक शब्दांचे अशा प्रकारे संयोजन होणे, ज्यामुळे नवीन अर्थ असलेला एक शब्द तयार होतो. मूळ शब्दांच्या अर्थांचा संगम करून कसा अर्थबोध होतो यावरून समासांचे प्रकार वेगळे होतात. समासाचा उपयोग भाषेला अधिक संक्षिप्त, प्रभावी व स्पष्ट बनवण्यासाठी होतो.
समास समजून घेणे आवश्यक आहे कारण त्याविना सूचकता आणि अर्थसुसंगती यामध्ये गोंधळ होऊ शकतो. तसेच, समास शिकल्याने विद्यार्थांना स्पर्धात्मक परीक्षेत उच्च गुण मिळविण्यात मदत होते कारण समासावर प्रश्न अनेकदा विचारले जातात.
समासाचे मुख्य अर्थविशयक प्रकार तीन आहेत. हे समजून घेतल्याने त्यामागील अर्थवृत्ती समजणे सोपे होते.
| समास प्रकार | स्पष्टीकरण | उदाहरणे |
|---|---|---|
| द्वंद्व समास | ज्यामध्ये एकापेक्षा अधिक समान महत्त्वाचे शब्द संधीकृत होतात. | रामलीला, आईवडील, मुलीमुलगा |
| तत्पुरुष समास | ज्यामध्ये पहिले शब्द दुसऱ्या शब्दाचा विशेषण किंवा कर्ता म्हणून कार्य करतो. | राजपुत्र (राजाचा पुत्र), शालेय प्रवेश (शाळेचा प्रवेश) |
| बहुव्रीही समास | ज्यामध्ये संधीकृत शब्द स्वतःच्या अर्थासाठी नाही, तर त्याचा वापर दुसऱ्या अर्थाने होतो. | नीलकंठ (हा पक्षी नाही तर देवता), पिंजरपरा (पिंजऱ्याला अडकलेले पक्षी नाही तर पक्षी घेणारा) |
भाषाशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही समासांचे वेगवेगळे प्रकार आहेत, जे खालीलप्रमाणे वर्गीकृत आहेत:
समास तयार करताना काही विशिष्ट नियम पाळायला लागतात. ते नियम म्हणजे:
समासामुळे भाषेची अर्थसुसंगती व स्पष्टता वाढते. यामुळे लेखन अधिक संक्षिप्त पण परिणामकारक होते. व्याकरणाच्या इतर विषयांसह (जसे की संधी, सामान्यरूप, क्रियापद, वाक्यप्रकार) समासाचा अभ्यास केल्यास संपूर्ण वाक्याची रचना अधिक सशक्त होते.
टप्पा १: 'राम' आणि 'लीला' हे दोन स्वतंत्र शब्द आहेत आणि समान महत्त्वाचे आहेत.
टप्पा २: या दोन शब्दांची एकत्रीकरणाने एक नवीन शब्द तयार झाला आहे, ज्याचा अर्थ 'रामाच्या कृत्यांचं नाटक' असा होतो.
टप्पा ३: या प्रकारात दोन शब्दही स्वतंत्रपणे महत्त्वाचे असतात, म्हणून हा द्वंद्व समास आहे.
उत्तर: 'रामलीला' हा द्वंद्व समास आहे.
टप्पा १: 'राज' आणि 'पुत्र' या दोन शब्दांनी युक्त शब्द आहे.
टप्पा २: 'राज' हा कर्ता असून 'पुत्र' हा त्याचा विशिष्ट व्यक्ती दर्शवितो.
टप्पा ३: पहिला शब्द दुसऱ्या शब्दाचा कर्ता असल्याने हा तत्पुरुष समास होतो.
उत्तर: 'राजपुत्र' हा तत्पुरुष समास आहे.
टप्पा १: 'नील' म्हणजे निळा रंग आणि 'कंठ' म्हणजे घसा.
टप्पा २: हा शब्द एखाद्या पक्ष्याचा नव्हे तर भगवान शिवाचा उपनाम म्हणून वापरला जातो.
टप्पा ३: दोन शब्दांचा अर्थ स्वतःसाठी नसून, त्याचा वापर वेगळ्या अर्थासाठी केला जातो तर तो बहुव्रीही समास होतो.
उत्तर: 'नीलकंठ' हा बहुव्रीही समास आहे.
टप्पा १: 'सात' हा अंक असून 'फेरे' म्हणजे फेरफट किंवा वळणे.
टप्पा २: या शब्दाचा अर्थ 'सात फेरफट' म्हणजे लग्नाच्या विधीत केलेले सात वर्तुले आहेत.
टप्पा ३: यामध्ये संख्येचा बोध आहे, त्यामुळे हा द्विगु समास होतो.
उत्तर: 'सातफेरे' हा द्विगु समास आहे ज्याचा अर्थ सात फेरफटे.
टप्पा १: 'सावधान' हा अव्यय आहे आणि 'ता' हा प्रत्यय आहे जो नामनिर्मिती करतो.
टप्पा २: अव्यय + नाम या संधीमुळे शब्द तयार झाला आहे.
टप्पा ३: अव्ययीभाव समासामध्ये पहिला शब्द सदैव अव्यय असतो, जो पुढील शब्दाचा विशेषण बनतो.
उत्तर: 'सावधानता' हा अव्ययीभाव समास आहे.
When to use: समासाचे अर्थनिर्देशन प्रश्न सोडवताना पहिला शब्द कर्ता, विशेषण, अव्यय आहे का हे ओळखण्यासाठी.
When to use: संभाव्य पर्यायांमध्ये समान संज्ञा असणारे शब्द दिसल्यावर.
When to use: जेव्हा शब्दाचा मूळ अर्थ न वापरता संकेतार्थ घेण्याचा प्रश्न असेल तेव्हा.
When to use: विशेष रूपाने समास ओळखताना ज्यामध्ये अव्ययाचा विशेष महत्त्व असतो.
When to use: परीक्षेत वेगाने उत्तर द्यायचे असताना किंवा पर्यायांमधून योग्य समास प्रकार निवडायचा असताना.
Progress tracking is paywalled — subscribe to mark subtopics as understood and save your streak.
Go to practice →
Your Score
Your Rank
| Rank | Name | Score |
|---|
